0 Comments 
बराक ओबामासिनेटर भएपछि मलाई मनपर्ने काम भनेको टाउन हल मिटिङहरु आयोजना गर्नु हो । इलिनोइसभरि मेरो पहिलो वर्षमै मैले उनन्चालीसवटा त्यस्ता मिटिङहरु आयोजना गरें । ती मिटिङहरु आनाजस्ता साना ग्रामीण शहरदेखि, न्यापरभिले ९ल्बउभचखष्ििभ० जस्ता विकसित शहरोन्मुख स्थानहरु, साउथ साइड ९क्यगतज कष्मभ० का अश्वेत चर्चहरुदेखि रकल्याण्डमा एउटा कलेजमा समेत गरें । यिनमा तामझाम त्यति धेरै हुँदैन । मेरा सहयोगी स्थानीय हाईस्कुल, पुस्तकालय वा सामुदायिक क्याम्पसमा फोन गरेर उनीहरु यस्ता मिटिङ आयोजना गर्न इच्छुक छन् कि भनेर सोध्छन् । मिटिङअघि एक हप्ता वा त्यस्तै आगाडि हामी मिटिङबारे शहरका पत्रिका, चर्चका बुलेटिन र स्थानीय रेडियो मार्फत सूचना दिन्छौं । मिटिङका दिन हामी शहरका नेताहरुसँग गफ गर्न आधा घण्टा अघि पुग्छौं र हामी स्थानीय विषयमा छलफल गर्छौं । शायद यस्ता विषयमा सडक पेटी पुनर्निमाण वा बृद्धबृद्धाहरु बस्ने आश्रम पनि पर्न सक्छन् । केही फोटोहरु खिचाइसकेपछि हामी हलमा प्रवेश गर्छौं जहाँ भीड पर्खिरहेको हुन्छ । मञ्चतिर हिंड्दै जाँदा म हात मिलाउँदै अघि बढ्छु, मञ्च प्राय एउटा स्ट्याण्ड माइक, एक बोतल पानी र अमेरिकी झण्डा छोड्ने हो भने रित्तै हुन्छ । त्यसपछिको एक घण्टा झण्डै मलाई चुनाएर वाशिंटनमा पु¥याउने मानिसका प्रश्नका उत्तर दिने गर्छु ।
यी मिटिङहरुमा आउने मानिसको संख्या फरक फरक हुन्छ । हामीसँग पचास जनादेखि दुई हजारसम्मको संलग्नताको अनुभव छ । तर जति धेरै मानिसहरु आए पनि म उनीहरुसँग भेट्न पाउँदा कृतज्ञ हुन्छु । उनीहरुमा सबै पेशाका मानिस मिसिएका हुन्छन् रिपब्लिकन र डेमोक्र्याट, बूढा र तन्नेरी, मोटा र दुब्ला, ट्रक ड्राइभरहरु, कलेज प्रोफेसरहरु, घरै बस्ने आमाहरु, सेवा निवृत्तहरु, स्कुल शिक्षकहरु, बीमा कम्पनीका प्रतिनिधिहरु, डाक्टरहरु र सामाजिक कार्यकर्ताहरु हुन्छन् । उनीहरु सामान्यतया विनम्र र ध्यानपूर्वक सुन्ने गर्छन्, मसँग असहमत भएको बखत समेत । उनीहरु मलाई डाक्टरले सिफारिस गर्ने औषधीका बारे सोध्छन्, बजेट घाटा, मयान्मामा मानव अधिकार, इथानोल, बर्ड फ्लु र अन्तरिक्ष कार्यक्रम बारे सोध्छन् ः टल्किने कपाल भएकी जवान महिला कहिलेकाँही डार्फुरमा हस्तक्षेप गर्नका लागि भावनात्मक अपिल गर्छिन् वा कहिलेकाँही पाका अश्वेत भलाद्मी मलाई माटो र संरक्षणबारे पनि सोधखोज गर्छन् । र, भीडतिर हेर्दा मलाई प्रोत्साहन पैदा हुन्छ । उनीहरुको भावभंगिमा हेर्दा कडा परिश्रमी देखिन्छन् । उनीहरुले आप्mना बालबच्चाप्रति गरेको व्यवहारमा म आशा देख्छु । उनीहरुसँग मैले बिताएको समय एउटा चिसो पानीको खोलामा डुबुल्की मार्नु जस्तै हो । त्यसपछि म आफैं पवित्र भएको अनुभूत गर्छु, काम गर्न प्रफुल्लित पनि ।
मिटिङको अन्त्यमा मानिसहरु हात मिलाउन अगाडि आइपुग्छन्, फोटो खिचाउँछन् वा आप्mना बच्चालाई अटोग्राफ लिन लगाउँछन् । उनीहरु विभिन्न चीज मेरो हातमा राखिदिन्छन् लेखहरु, बिजनेस कार्डहरु, हस्तलिखित नोटहरु, साना–साना धार्मिक वस्तुहरु, सुनौलो भाग्यका लागि बुटीहरु । कहिलेकाहीं कुनै कुनै व्यक्ति मेरो हात समात्न आइपुग्छन् र मप्रति उनको ठूलो आशा रहेको बताउँछन् । तर आफूलाई वाशिंटनले मलाई परिवर्तन गर्ने र शक्तिमा भएका अरुजस्तै बनाइदिने चिन्ता रहेको पनि सुनाउँछन् ।
तपाईं यस्तै रहनुस्, उनीहरुको भनाई यही हुन्छ ।
हामीलाई खिन्न नपार्नुहोस् । हाम्रो राजनीतिक समस्यालाई राजनीतिकर्मीको गुणका कारणले भएको हो भन्नु अमेरिकी परम्परा नै हो । बेलाबेलामा यस्तो भावना स्पष्ट शब्दमा मुखरित हुन्छ ः राष्ट्रपति एकजना मूर्ख हुन् वा फलाना फलाना कंग्रेससदस्य गवार हुन् ।
कहिलेकाही अलि व्यापकस्तरको आरोप पनि लाग्न सक्छ, जस्तै “ती सबै निहित स्वार्थको बन्धनमा छन्” धेरैजसो मतदाताहरु वाशिंटनमा रहेको सबैजनाले राजनीतिक खेल खेलिरहेको विश्वास गर्छन् । यसको मतलब कसैलाई भोट दिनु भनेको विवेकको प्रयोग गर्नु होइन, सत्यको समर्थन गर्नु होइन, पार्टीप्रतिको समर्थनको अभिव्यक्ति मात्र हो । बेलाबेलामा, सबैभन्दा चर्को आलोचना त आफ्नै तहको वा समर्थनको राजनीतिकर्मीप्रति लक्षित हुन्छ, “त्यो डेमोक्र्याटले माखो मार्दैन” वा त्यो “नामको मात्र रिपब्लिकन हो ।” यो सबैको अर्थ हुन्छ, यदि वाशिंटनलाई परिवर्तन गर्नु छ भने सबै फटाहाहरुलाई त्यहाँबाट लखेट्नु पर्छ ।
तथापि वर्षैपिच्छे हामी ती फटाहाहरुलाई जहाँको त्यहीं राखिरहन्छौं, प्रतिनिधि सभा सदस्यको पुननिर्वाचित हुने दर झण्डै ९६ प्रतिशत रहेबाट यसको पुष्टि हुन्छ ।
राजनीतिशास्त्रीहरुले यसो हुनुका पछाडि विभिन्न कारणहरु रहेको देखाउन सक्छन् । आजको अन्तरसम्बन्धित संसारमा व्यस्त मतदाताको सचेतनामा पुग्न गाह्रो हुन्छ भन्न सक्छन् । त्यसकारण चुनाव जित्नु भनेको नामले परिचित भएर मात्र हो, त्यसैले दुई चुनावका बीचमा चुनाव जितेकाहरुले आप्mनो नाम धेरैभन्दा धेरै सुनियोस भनेर रिबन काट्नेदेखि लिएर वा आइतवार बिहानको “टक शो” मा समेत भाग लिन्छन् । त्यसमाथि आर्थिक सहायता बटुल्ने नाममा राजनीतिकर्मीले कमाउने लोकप्रियता त हुँदैछ । त्यसमाथि निर्वाचन क्षेत्रको आकारलाई तलमाथि गर्ने कुराको पनि भूमिका छ । हिजोआज डेमोक्र्याट वा रिपब्लिकनको स्पष्ट बहुमत पर्ने क्षेत्र छुट्याएर तिनैलाई कंग्रेसमा निर्वाचित हुने क्षेत्र निर्धारण सरकारमा रहेको पार्टीले गर्ने गर्छ ।
वास्तवमै भनौं भने यस्तो अवस्थामा मतदाताको प्रतिनिधि छान्ने भन्दा पनि प्रतिनिधिले मतदाता छान्ने परिस्थिति सृजना भएको छ ।
अर्को तत्व पनि छ, जसले किन मतदाताहरु, ले आप्mनो कंग्रेस प्रतिनिधि मनपराउँछन् तर कंग्रेसलाई सधैं घृणा गर्छन्, भन्ने कुरा बुझ्न मद्धत गर्छ । सुन्दा अपत्यारिलो होला, धेरैजसो राजनीतिकर्मीहरु मिलनसार छन् ।
मैले यो कुरा मेरा सिनेट सहकर्मीहरुबाट पत्ता लगाएको छु । व्यक्तिगत रुपमा उनीहरु ज्यादै मिलनसार हुन् – म टेड केनेडी वा ट्रेन लटभन्दा राम्रा कथा हाल्ने मानिस भन्न सक्तिनँ, त्यस्तै डेबी स्ट्याबनो वा रिचार्ड शेल्बीभन्दा बढी सहृदयी व्यक्तिको पनि नाम लिन सक्तिन । उनीहरु सबै कुशाग्र, गम्भीर र मेहनती छन्, आप्mना राज्यका विषयहरुप्रति घण्टौंसम्म ध्यान केन्द्रित गर्छन् । हो, परम्परागत राजनीतिज्ञको भूमिकामा सुहाउने पनि नभएका होइनन् । केही राजनीतिकर्मीहरु त्यस्ता हुन् जो अनन्त गफ मात्र गर्छन् वा आप्mना स्टाफलाई धम्क्याउँछन् । जति बढी समय मैले सिनेटमा बिताएँ, त्यति नै बढी मैले हामी सिनेटरहरुका खोटहरु पत्ता लगाएँ । तथापि यी खोटहरुको अनुपात जनसंख्याको जुनसुकै हिस्सामा हुने अनुपातभन्दा बढी थिएन । आफूसँग असहमत हुने मित्रहरुसँग गफगाफ गर्दाखेरि समेत मैले के पाएँ भने उनीहरुमा आधारभूत इमान्दारिता स्पष्ट देखिन्थ्यो । उनीहरुको इच्छा आप्mनो देशलाई बढी सुदृढ र समृद्ध बनाउने नै थियो । त्यसो भए टि. भी. का रात्री समाचारमा देखिने कठोर, अलचकदार, बेइमान र तुच्छ यिनीहरुलाई के ले बनायो त ? राष्ट्रको संचालन गर्ने काम गर्न के प्रक्रियाले तार्किक, विवेकी मानिसहरुलाई रोक्यो त ? जति धेरै मैले वाशिंटनमा काम गरें त्यति नै बढी मेरा साथीहरुले मेरा अनुहारमा परिवर्तनका चिन्हहरु खोजेको पाएँ– त्यस्ता चिन्हहरुमा भर्खरै पलाएको ढोंगीपन र अनुचित विवाद गर्न खोज्ने प्रवृत्ति पर्छन् । आफैंलाई पनि म आफैं परीक्षण गर्न लागें । मेरा नयाँ सहकर्मीहरुका जस्तै केही साझा चरित्रहरु त्यसक्रममा फेला पारें र टि. भी. चलचित्रमा देखाएजस्ता खराब राजनीतिकर्मीमा मलाई परिवर्तन गर्नमा के ले रोकेको होला भनेर सोचें । यो बुझाइको सुरुवात गर्न मैले महङ्खवाकाँक्षाको प्रकृतिको अध्ययन थालें किनकि यस विषयमा राजनीतिकर्मीहरु सिनेटरहरु अरुभन्दा फरक हुन्छन् । संयोगले मात्र त थोरै मानिसहरु मात्र संयुक्त राज्य अमेरिकाका सिनेटर बन्न सक्छन् । कम्तीमा पनि सिनेटर बन्नका लागि एक किसिमको अहम्भावना आवश्यक हुन्छ । त्यो के हो भने तपाईंको राज्यका सम्पूर्ण विशिष्ट व्यक्तिहरु मध्ये तपाईं कुनै न कुनै रुपले पृथक, उनीहरुको पक्षमा वकालत गर्न योग्य हुनुहुन्छ । यो एउटा यस्तो विश्वास हो जसले तपाईंलाई कहिलेकाही उमंगित पार्ने, कहिले दर्दनाक पार्ने त कहिले हास्यास्पद लाग्ने प्रक्रिया अर्थात् चुनाव अभियान सामना गर्न सक्ने बनाउँछ ।
तर, महात्वाकांक्षामात्र पर्याप्त हुँदैन । आकांक्षाहरुको गुजुल्टो जति ठूलो भए पनि यी आकांक्षा पवित्र वा अपवित्र जे पनि हुन् सक्छन्– सिनेटर बन्न सफल हुनेहरुले एक किसिमको अतिवादी एकोहोरो सोच देखाउँछन् । उनीहरु आफ्नो स्वास्थ्यको वेवास्ता गर्छन्, नातेदारको वेवास्ता गर्छन्, मानसिक सन्तुलन र आत्सम्मानको समेत वेवास्ता गर्छन् । मेरो प्रारम्भिक अभियान अन्त्य भएपछि मैले आप्mनो क्यालेण्डर हेर्दा साढे एक वर्षको अवधिमा जम्मा सात दिनमात्र छुट्टी लिएको थाहा पाएँ । ती सात दिन बाहेक मैले सामान्यतया । दिनमा बाह्र घण्टा काम गरेको थिएँ । यसमा मैले गर्व गरेको पनि थिइनँ । तर श्रीमति मिसेलले अभियानको बखत हप्तामा धेरैचोटि भन्ने गरेझैं यो खटाई सामान्यचाहिं पक्कै थिएन ।
तथापि, न महङ्खवाकांक्षा न एकोहोरोपनाले नै पूर्णतया राजनीतिकर्मीको व्यवहार बुझ्न मद्धत गर्छ । सर्वव्यापी र विनाशकारी एउटा भावना अभियानभरि मनमा जन्मन्छ, त्यसले तपाईंको उम्मेदवारीको आधिकारिक घोषणा भएको दिनदेखि चुनावको दिनसम्म छोड्दैन । त्यो भावना भनेको डर हो । हार्ने डरमात्र होइन, अपमानको डर पनि हो ।
सन् २००० को चुनावमा वहालवाला डेमोक्र्याट कंग्रेस सदस्य बबी रुससँग हारेको घटनाले मलाई अझै गलाउँछ । यो एउटा यस्तो प्रतिस्पर्धा थियो जसमा सबैथोक लथालिङ्ग भएको थियो, जसमा मेरा गल्तीहरु दुखान्तपूर्ण तथा हास्यास्पद पनि थिए । मेरो उम्मेदवारी घोषणा गरेको दुई हप्तापछि मैले केही हजार डलर उठाएँ र पहिलो मतसर्वेक्षण गर्न लगाएँ । मैले त्यसबाट यो पत्ता लगाएँ कि बबी रुसको नाम नब्बे प्रतिशतले सुनेका थिए तर मेरो ११ प्रतिशतले मात्र । उनलाई समर्थन गर्नेको प्रतिशत ७० को हाराहारीमा थियो जबकि मेरो ८ को हाराहारी । त्यसबाट मैले आधुनिक राजनीतिको एक महङ्खवपूर्ण नियम पत्ता लागएँ– उम्मेदवारी दिनुभन्दा अघि नै मतसर्वेक्षण गर ।
त्यसभन्दा पनि मेरो स्थिति अझ बिग्रियो । पहिले नै अर्का उम्मेदवारलाई समर्थन नगरिसकेका केही पार्टी प्रतिनिधिको समर्थन जुटाउन म अक्टोबरमा उनीहरुलाई भेट्न जाँदै थिएँ, त्यस बेला मैले कंग्रेससदस्य रुसका छोरालाई लागुऔषध तस्करहरुले गोली हानेर मारेको खबर रेडियोबाट सुनें । यो खबर सुनेर म स्तब्ध भएँ र सहानुभूति व्यक्त गर्न एक महिनासम्म चुनावी अभियान बन्द गरें ।
त्यसपछि क्रिसमसको बिदाको बखत पाँच दिनको लागि मेरी हजुरआमा, श्रीमति मिसेल र छोरीहरु भेट्न हवाइ ९ज्बधबष्० गएँ । त्यति नै बेला बन्दुक नियन्त्रणको कानुनमा मतदान गर्नका लागि राज्यको विधायिकाको विशेष सत्र डाकियो । मेरी अठार महिने छोरी मालिया ९ःबष्बि० बिरामी भएकाले मैले मतदानमा भाग लिन सकिन । र, विधेयक पारित भएन । दुई दिनपछि ओहारे ९इजबचभ० को विमानस्थलमा बिरामी छोरी र रिसाएर बोल्न बन्द गरेकी श्रीमतीलाई लिएर उत्रिसकेपछि शिकागो ट्रिबुन ९ऋजष्अबनय तचष्दगलभ० भन्ने पत्रिकाको अग्र भागको आलेख देखें । उक्त आलेखमा विद्येयक केही भोटका कारण असफल भएको र राज्यका सिनेटर तथा कंग्रेसका लागि उम्मेदवारी दिएका ओबामा मतदानका बखत “छुट्टीमा हवाइमा बसेको” उल्लेख गरिएको थियो । त्यसपछि मेरा चुनावी अभियानका प्रबन्धकले मलाई भेटे र त्यस्तो समाचारबाट आउनसक्ने प्रभावलाई यसरी व्यक्त गरे– अब विपक्षी उम्मेदवारले एउटा यस्तो विज्ञापन प्रचारप्रसार गर्नेछन् जसमा समुद्र किनारमा ताडका रुखमुनि परालको ह्याट लगाएर ओबामालाई रक्सी पिइरहेको र गितार बजाइरहेको रुपमा देखाउँछन् र भन्नेछन् “इतिहासमै शिकागोको हत्या दर सबभन्दा बढी हुँदा ओबामा चाहिं............।”
मैले उनलाई त्यही रोकें किनकि भन्न खोजेको कुरा बुझिसकेको थिएँ । त्यसरी अभियान आधा पनि नुहँदै मैले भित्रैबाट के थाहा पाएँ भने म अब हार्दैछु । त्यसपछिका प्रत्येक बिहान म डरको अस्पष्ट आभाष लिएर उठें अनि दिनभर मुस्काएर, हात मिलाएर र सबै थोक ठीक –ठाक भएको छ भन्ने वहाना लिएर बिताउनु पर्ने महसुस गरें । प्रारम्भिक चुनावभन्दा अगाडि मेरो अभियानमा थोरै सुधार आयो । मैले कुनै कुनै बहसमा राम्रो गरें, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षासम्बन्धीका मेरो एजेन्डालाई लिएर पत्रिकामा सकरात्मक लेखहरु छापिए । मैले ट्रिबिन पत्रिकाको समर्थन समेत प्राप्त गरें । तर यो उपलब्धि अति ढिलो प्राप्त भएको झिनो उपलब्धिमात्र थियो । मैले एकतीस प्वाइन्टले चुनाव हारें ।
यसो भनिरहँदा मैले राजनीतिकर्मीले मात्र यस्ता दुःखहरु व्यहोर्नु पर्छ भन्न खोजेको होइन । तर बहुसंख्यक मानिसहरुको घाउलाई उनीहरुले एकान्तमा उपचार गर्न सक्छन् भने राजनीतिकर्मीको घाउचाहिं सार्वजनिक देखिन्छ । तपाईंले आधा खालीहलमा खुसी देखिएर स्वागत भाषण गर्नुपर्ने हुन्छ, आप्mना स्टाफ र समर्थकलाई ढाडस दिँदा निराश नभएको जस्तो देखिनुपर्छ ः आफूलाई सहयोग गर्नेलाई धन्यवाद दिन फोन गर्नुपर्छ । तपाईंले यी सम्पूर्ण कार्यहरुलाई सकेसम्म राम्रोसँग गर्नुहुन्छ होला तथापि आफूलाई आफैंले जति ढाँटे पनि कुनै न कुनै रुपले तपाईंलाई सम्पूर्ण समुदायले दण्डित गरेको अनुभूति हुन्छ नै । जित्नका लागि चाहिने क्षमता आफूसँग नभएको तथा तपाईं जहाँ गए पनि “हरुवा” भन्ने शब्द मानिसको दिमागमा बसिरहेको हुन्छ । यस्ता खालका अनुभूतिहरु हाईस्कुलदेखि पछि कसैले अनुभव गरेका हुँदैनन् । यी अनुभवहरु आफूले मनपराउने केटीले उनका साथीका बीचमा तपाईंकै बारे जोक भनेर खिल्ली उडाउँदाको जस्ता हुँदैनन् ।
औसतरुपमा सफल राजनीतिकर्मीमा अब हार्दाखेरि आउने माथि वर्णित अनुभवहरुको प्रभाव कल्पना गर्नुस् । ती राजनीतिकर्मी स्कुलका क्याप्टेन भएका हुनसक्छन् । कक्षामा सर्वोत्कृष्ट अंक ल्याएका हुनसक्छन्, उनका बुबा सिनेटर वा नौसेनापति हुनसक्छन् । उनलाई बच्चैदेखि महान् कामहरु उनले गर्नसक्छन् भनिएको हुनसक्छ । अर्थात् उनी कहिल्यै असफल नभएका हुनसक्छन् । म एकचोटि सन् २००० को राष्ट्रपतिय चुनावका उम्मेदवार उपराष्ट्रपति एल. गोरका समर्थक रहेका एकजना बहुराष्ट्रिय कम्पनीका कार्यकारी प्रमुखसँग गरेको गफगाफ सम्झन्छु । उनको शानदार अफिसमा म पुगेको थिएँ, त्यहाँबाट म्यानहटन शहरको मध्यभाग लगभग पूरै देखिन्थ्यो । उनले चुनावको ६ महिना जतिपछि भएको एउटा मिटिङका बारे बयान गर्न लागे, जुन बेला एल. गोर आप्mनो घट्दै गएको टि.भि. सम्बन्धी कम्पनीका लागि लगानीकर्ता खोजिरहेका थिए । “यो अनौठो थियो,” उनले मसँग भने । “अभियानका बखत उनी यहाँ आएका थिए, पूर्व उपराष्ट्रपति, केही महिना अघि पृथ्वीको सबैभन्दा शक्तिशाली मानिस बन्न लागेका व्यक्ति, जुनसुकै समय पनि उनको टेलिफोन रिसिभ गर्थें, मेरो समयतालिका हेरफेर गर्थें र उनले चाहेका बखत उनलाई भेट्थें । तर चुनावपछि जब उनी अकस्मात मेरो कार्यलय आए मलाई कता हो कता त्यो भेटघाट औपचारिकता मात्र भएजस्तो लागिरह्यो । त्यसो भन्न मलाई घृणा लाग्छ किनकि मलाई एल. गोर मनपर्छ । तर कुनै न कुनै तहमा उनी एल. गोर अर्थात् पूर्व उपराष्ट्रपति जस्ता लागेनन् । उनी मसँग पैसा माग्न आउने सयौं व्यक्तिहरु मध्येका एक व्यक्ति जस्तै थिए । यसले मलाई तपाईंजस्ता राजनीतिकर्मीहरु कति अग्लो पहरोको टुप्पामा हुनुहुन्छ भन्ने महसुस गरायो ।”
अग्लो पहरो, त्यहाँबाट सीधा तल खसिने । विगत पाँच वर्षसम्म एल. गोरले राजनीतिपछिको जीवनले ल्याउने प्रभाव र सन्तुष्टि देखाएका छन् । तर म ती कम्पनी प्रमुखले फेरि गरेका टेलिफोनलाई त्यति गम्भीरतापूर्वक लिन्छन् भन्ने कुरामा शंका छ । सन् २००० मा चुनाव हारेपछि गोरले पनि आफ्ना मित्रमा आएको परिवर्तन अनुभव गरेको हुनुपर्छ । उनको कार्यालयमा बसेर टि.भी. कम्पनीमा लगानीका कुरा गर्दा आप्mनो परिस्थिति कति हास्यस्पद भयो भनेर उनले बुझेंकै थिए होलान् । जीवनभरिको परिश्रमपछि एउटा चुनाव हार्दा गोरले लगभग सबैथोक गुमाएका थिए । तर उनका ती कार्यकारी प्रमुख मित्र अफिसमा उनी अगाडि बसेर हेपाहापूर्ण मुस्कुराहट छर्दै बसेका थिए । ती मित्र बर्सौंसम्म दोश्रो अति सफल कार्यकारी प्रमुखमा गनिन सक्थे । उनका कम्पनीको शेयर मूल्य घटे पनि वा सोच विचारबिना कम्पनीले लगानी गरेको भए पनि केही वर्षसम्म दोश्रो स्थानमा आएकोमा उनी गर्व गर्न सक्थे, आकर्षक सुविधा पाइरहन सक्थे, शक्तिशाली पदमा रहिरहन सक्थे । ती कार्यकारी प्रमुख मित्रलाई केही नहुनु तर गोरले चुनाव हार्दैमा त्यो हालत हुनु पक्कै पनि न्यायोचित थिएन, तर त्यसो भन्दैमा गोरको नियतिपरिवर्तन हुँदैनथ्यो । सार्वजनिक जीवनको गोरेटो पछ्याएका प्रत्येक व्यक्तिले झैं गोरले त्यो क्षण नआउला भनेर सोचेका थिएनन् । राजनीतिमा, तपाईंले दोश्रो प्रयत्न गर्न सक्नुहुन्छ, तर दोश्रो स्थान भने हुँदैन ।
राजनीतिका धेरैजसो अरु खराबीहरु यही मुख्य खराबीबाट उत्पन्न भएका हुन्– त्यो भनेको जित्नुपर्ने आवश्यकता वा हार्न नहुने अपरिहार्यता । त्यही कारणले गर्दा धेरै पैसा उठाउनुपर्ने हो । एउटा यस्तो समय थियो जुन बेला चुनावी खर्चसम्बन्धी कानुनहरु बनाइएको थिएन र पत्रकारहरुले चासो दिंदैनथे । त्यस बेला ठाडो भ्रष्टचारले राजनीतिलाई निर्देशित गरेको थियो । त्यस बेला राजनीतिक अभियानका लागि खडा गरिएको कोषलाई राजनीतिकर्मीले आफ्नो व्यक्तिगत बैंक खाता चलाएझैं चलाउँथ्यो । यदि अहिले हालसालैका समाचारहरु सही भए यही भ्रष्टाचारका भद्धा स्वरुपहरु अहिलेसम्म हटिसकेका छैनन् । अझै पनि वाशिंटनमा केही यस्ता व्यक्तिहरु छन् जो राजनीति गरेर धनी बन्न चाहन्छन् । अरुहरु केही यस्ता छन् जो सजिलै घुस लिंदैनन् तर आफूलाई सहयोग गर्नेको संरक्षण गर्न र उनीहरुलाई उकेरा लगाउन तयार हुन्छन् ।
तर, पैसाले राजनीतिलाई बढी प्रभाव पार्ने विधि यी होइनन् । यस विषयमा लबी गर्नेहरु निर्वाचित प्रतिनिधिलाई स्पष्ट लेनदेनको प्रस्ताव राख्छन् । तर तिनीहरुले त्यसै गर्नुपर्दैन । उनीहरुको प्रभाव ती अधिकारीहरुसँगको पहुँचले पैदा गर्छ, औसत मतदाताभन्दा बढी जानकारी र आफ्ना ग्राहकलाई करोडौं फाइदा हुने र अरुले पनि खासै चासो नदिने खालका प्रावधान कर नीतिमा समावेश गराउन निर्वाचित प्रतिनिधिलाई प्रभावमा पार्ने क्षमताबाट प्राप्त हुन्छ ।
धेरै राजनीतिकर्मीको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा उनीहरुलाई धनी बन्न पैसा आवश्यक हुँदैन ।
सिनेटका प्राय सबै सदस्य धनी हुन्छन् । त्यसैले पैसा आफ्नो स्तर र शक्ति कायम गरिराख्नका लागि आवश्यक हुन्छ । पैसा चुनौती दिनेहरुलाई तर्साउन र डरमुुक्त हुन आवश्यक हुन्छ । पैसाले विजयको सुनिश्चितता गर्दैन यसले जोश, ओज वा कथा भन्नसक्ने क्षमता किन्न सक्दैन । तर पैसा भएन भने र सबै पैसा खाइदिने टि.भि. विज्ञापन भएन भने तपाईंले हार्ने कुरा झण्डै सुनिश्चित हुन्छ ।
चुनाव अभियानमा लाग्ने खर्चको मात्रा श्वास रोकेर सोच्नुपर्ने जति हुन्छ । खासगरी धेरै मिडियाको सहयोग लिनुपर्ने ठूला राज्यव्यापी अभियानमा । राज्य विद्यायिकाका लागि गरिएका चुनाव अभियानमा मैले एक लाख डलरभन्दा बढी खर्च गर्नु परेन । वास्तवमा कोष जुटाउने सबालमा मेरो ख्याति एउटा घाँटीको हाड जस्तै भएको थियो किनकि पच्चीस वर्षको अवधिमा पहिलोपटक चुनावी अभियानको खर्च सम्बन्धी कानुन बनाउन मैले सहयोगीको भूमिका खेलेको थिएँ । लबी समूहहरुले निम्त्याएका भोजमा गएको थिइनँ, तथा चुरोट कारखानाहरुले पठाएका चेक बहिस्कार गरेको थिएँ । ग्।क्। सिनेटका लागि उम्मेदवारी दिने निर्णय मैले गरेपछि मेरा मिडिया सल्लाहकार डेभिड एक्सेलरोडले वास्तविक जीवनका कठोर तथ्यहरु मलाई सुनाएका थिए । हाम्रो अभियान योजनाका लागि थोरै बजेट अपेक्षा गरिएको थियो । त्यसका निम्ति आधारभूत तहको समर्थन र आप्mनो अभियानका गुणबाट मिडियाका ध्यान तानेर उनीहरुले दिने समाचारलाई नै विज्ञापनको आधार मान्ने कुरा समावेश थिए । तथापि डेभिडले मलाई के बताए भने शिकागोको संचार बजारमा एक हप्ताको टि.भि. विज्ञापनका लागि झण्डै पाँच लाख डलर आवश्यक थियो त्यसभन्दा बाहेकको राज्यका भागहरुलाई समेट्न अढाइ लाख डलर आवश्यक थियो । चारहप्ताको टि.भि. विज्ञापन र राज्यव्यापी अभियानका लागि आवश्यक स्टाफको हिसाब गर्दा प्रारम्भिक अभियानका लागि गरिने खर्च झण्डै पचास लाख पुग्नेवाला थियो । यदि मैले प्रारम्भिक चरणको चुनाव ९एचष्mबचथ ० जितेमा आम चुनावका लागि अर्को एकदेखि डेढ करोड डलर उठाउनु पर्ने हुन्थ्यो ।
म त्यो रात घर फर्कें र मलाई सहयोग गर्न सक्ने सबै मानिसहरु र उनीहरुसँग मैले माग्नसक्ने अधिकतम पैसाको हिसाब गर्दा जम्माजम्मी ५ लाख डलर उठ्ने देखियो ।
आफ्नो ठूलो व्यक्तिगत सम्पति नहुँदा अमेरिकी सिनेट प्रतिस्पर्धाका लागि पैसा उठाउने खास एउटै उपाय छ । त्यो भनेको धनीसँग पैसा माग्ने हो । मेरो अभियानका पहिला तीन महिना म अभियानका लागि खर्च जुटाउने काममा सहयोग गर्ने स्टाफसँग एउटा कोठामा ढोका थुनेर बस्थें र पहिले नै चिनिइसकेका डेमोक्र्याटिक् पार्टीका दाताहरुसँग फोन गर्थें । यसो गर्न रमाइलो थिएन । कहिलेकांही उनीहरु धेरै समय फोन नै उठाउँदैनथे । प्रायजसो उनीहरुका सचिवले उनीहरु सम्म सन्देश पु¥याइदिन्थे तर उनीहरुले मलाई पछि टेलिफोन गर्दथे । कहिलेकाहीं म दुई तीनपटक फोन गर्थें त्यसपछि फोन गर्नै छोडिदिन्थें वा मैले खोजेको मान्छेले मलाई सम्पर्क गरेर मेरो प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्थे । त्यसपछि दातालाई फोन गरेको समयमा आफैं उनीहरुसँग गफ गर्नबाट पन्छिनका लागि म अनेक बहाना गर्न लागें । बाथरुम गइरहने । कफी खाइरहने, तेश्रो वा चौथोपटकसम्म स्टाफसँग शिक्षणसम्बन्धी वक्तव्यलाई अझ राम्रो बनाउन भनिरहने आदि । बेलाबेलामा म आप्mना हजुरबुबा सम्झन्थें, जसले अधवैंसे हुँदा जीवन बीमाको एजेन्ट भएर काम गर्नु भएको थियो । तर राम्रो गर्न सक्नु भएन । मानिसहरुसँग भेटघाटको बन्दोबस्त मिलाउन खोज्दाको उहाँको पीडा म सम्झन्छु । मानिसहरु बीमाको एजेन्टलाई भेट्नुभन्दा बरु दाँत भर्न रुचाउँछन् । हजुरबाले हजुरआमाबाट पनि अपमान सहनुप¥यो किनकि विहेपछि हजुरबाले भन्दा हजुरआमाले नै बढी कमाउनु भयो ।
विगतको कुनै समयभन्दा अहिले आएर हजुबारलाई कस्तो नरमाइलो लागेको थियो होला भनेर मैले राम्ररी बुझें ।
तीन महिनाको अन्त्यमा मेरो अभियानका लागि जम्मा अढाई लाख डलरमात्र उठेको थियो । त्यसमाथि मेरो दुर्दशा धेरै राजनीतिज्ञले मान्ने गरेको डरलाग्दो परिस्थिति अर्थात् नसिद्धिने पैसा भएको आफैं चुनाव खर्च गर्ने उम्मेदवारसँगको प्रतिस्पर्धाले निम्त्याएको थियो । उनको नाम ब्लेएर हल थियो र उनले आफ्नो आर्थिक व्यवसाय केही वर्षअघि ५३ करोड १० लाख डलरमा बेचेका थिए । निसन्देह नै उनमा पनि सिनेटरको रुपमा सेवा गर्ने असली इच्छा थियो ः र, उनी प्रतिभाशाली पनि थिए । तर अभियानका क्रममा उनी धेरै नै लजालु देखिए, जुन व्यवहारमा आफ्नो लामो जीवन कम्प्युटरको पर्दाअघि बसेर बिताउने अन्तर्मुखी स्वभावको मान्छेको प्रतिबिम्ब थियो । मलाई के लाग्छ भने धेरै मानिसजस्तै उनलाई पनि राजनीतिकर्मी बन्न कुनै काम लाग्ने सिप आवश्यक छैन भन्ने लागेको हुनुपर्छ । साथै उनलाई उनीजस्ता व्यपारीले राम्रो गर्न सक्ने विश्वास भएको हुनुपर्छ । वास्तवमा, उनले संख्यासँगको आफ्नो परिचिततालाई नै अमूल्य सम्पत्ति मानेका थिए– अभियानका क्रममा उनले एकचोटि एकजना पत्रकारसँग चुनाव अभियान जित्ने गणितीय सूत्र बताएको थिए ः
यस्तो कुरा देखेर मलाई हल एकजना प्रतिस्पर्धी हुन सक्तैनन् भन्न मलाई सजिलो बनाएको थियो । तर एकदिन म अफिसतिर जाँदाखेरि बाटैभरि राता, सेता र नीला संकेतहरु देखें । तिनमा ब्लेएर हल, ग्।क्। सिनेटका प्रतिस्पर्धी भनेर लेखिएको थियो । र, पाँच माइलको दूरीमा मैले त्यस्ता पर्चाहरु प्रत्येक गल्ली र बाटामा देखें, प्रत्येक कुनामा देखें, हजामका झ्यालमा र रित्ता घरमा अनि बस स्टपका अगाडि तथा सब्जी पसलका काउन्टरका अगाडि देखें । जताततै हलका पर्चाहरु, वसन्तमा जताततै फुल्ने डेजी फूलजस्तै । इलिनोइसको राजनीतिमा एउटा भनाइ छ “पर्चाले भोट हाल्दैनन्” त्यसको मतलब पर्चाका आधारमा चुनावी प्रतिस्पर्धाको निर्णय गर्न सकिदैन भन्नु हो । तर त्यस राज्यका चुनावी अभियानका बखत एकै दिनमा त्यति धेरै पर्चा र बिलवोर्ड टाँगेको त्यहाँका मानिसले कहिल्यै देखेका थिएनन् वा हलका तलबमा काम गर्ने कामदारहरुले एकै साँझ त्यस्तो फूर्ति साथ काम गरेको अरु कसैले गरेको देखेका थिएनन् । अश्वेत समुदायका केही टोल प्रमुखहरुले हल भित्री शहरका नायक हुन् भनेर निर्णय गरिसकेका तथा कतिपयले उनको परिवारको खेती ९ँबmष्थि ाबचm० नीतिको प्रसंसा गरेको समेत मैले पढ्न पाएँ । त्यसपछि चुनावको दिनसम्म छ महिना अघिदेखि उनका बारे घण्टैपिच्छे प्रत्येक टि.भि. मा विज्ञापन आउन लागे– बूढाबूढीसंग ब्लेयर हल, केटाकेटीसँग ब्लेयर हल, ब्लेयर हल वाशिंटनको उदार गर्नका लागि तम्तयार । २००४ को जनवरीमा मत सर्वेक्षणमा उनी प्रथम स्थानमा उक्ले त्यसपछि मेरा समर्थकले मलाई फोन गरेर मैले पनि टि.भि. मा विज्ञापन दिनैपर्ने नत्र भने हारिने निश्चित भएको बताउन थाले । म के गर्न सक्थें ? मैले मेरा समर्थकलाई मेरो अवस्था ब्लेयर हलजस्तो नभएर घाटामा गएको बताएँ । सकेसम्म गर्दाखेरि हाम्रो चुनाव अभियानका लागि जम्मा भएको कोषले चार हप्तासम्मको टि.भि. विज्ञापन धान्थ्यो, त्यसो गर्दा अगस्टमै पूरै अभियानको बजेट सक्नु बुद्धिमानी हुने थिएन । तपाईंहरु सबैजना धैर्य गर्नुस् भनेर म मेरा समर्थकलाई भन्ने गर्थें । ढुक्क हुनुहोस् नआत्तिनुहोस् त्यसपछि म फोन राख्थें र झ्यालबाहिर हेर्थें, त्यसपछि ब्लेयर हलले राज्य घुम्न प्रयोग गर्ने ठूलो बस, जसमा त्यहीं सुत्न मिल्छ, देख्थें । त्यो बस समुद्रको पानीजहाज जस्तै ठूलो थियो । अनि चाहिं मलाई पनि आत्तिने नै बेला भएकै हो कि जस्तो लागेर आउँथ्यो ।
धेरै दृष्टिकोणले यी परिस्थितिमा म अरुभन्दा भाग्यमानी थिएँ । के कारणले हो कुन्नि, मेरो अभियानले गति लिन थाल्यो, धनी दाताहरु माझ मेरा एजेण्डालाई समर्थन गर्नु फेशन नै बन्यो, र राज्यभरिबाट इन्टरनेटमार्फत साना दाताहरुले हामीले अपेक्षै नगरेको गतिमा चेकहरु पठाउन थाले । विडम्बना भन्नुपर्छ, मेरो बारेमा मानिसहरुले धेरै थाहा नपाउनाले मलाई कोष जुटाउँदा हुने बढी खतरनाक त्रुटिहरुबाट बचायो । धेरैजसो बुहराष्ट्रिय कम्पनीका राजनीतिक कार्यसम्बन्धी समिति ९एयष्तिष्अब िबअतष्यल अयmmष्ततभभ– एब्ऋ० ले मलाई सम्पर्क गरेनन् । त्यसैले मैले उनीहरुप्रति ऋणि बन्नु परेन । मसँग सम्पर्क गर्न थोरै त्यस्ता समितिहरुले मेरा एजेण्डाको समर्थन गर्नुका साथै तिनका लागि संघर्ष पनि गरेका थिए । तथापि ब्लेयर हलले मैलेभन्दा छ गुणा बढी खर्च गरिरहे । तर उनलाई मैले के कुराका लागि श्रेय दिनुपर्छ भने उनले मेरा विरुद्धमा एउटै नकरात्मक टि.भि. विज्ञापन गरेनन् । अझै मेरो स्थान (मत सर्वेक्षणमा) वृद्धि भयो । हलको अभियान उनको पूर्व श्रीमतिसँग झगडा परेका आरोपहरु बाहिर आएपछि भताभुङ्ग हुँदै गयो ।
तसर्थ कम्पनीमा मेरा सन्दर्भमा पैसाको कमी वा महङ्खवपूर्ण बहुराष्ट्रिय कम्पनीको समर्थनको अभाव जीतका लागि बाधक भएन । तथापि, पैसाको खोजीले मलाई परिवर्तन नगरेको पनि होइन । वास्तवमा भन्नुपर्दा यदि पैसाको खोजले पहिले पहिले अपरिचितसँग धेरै पैसा माग्दा लाग्ने धक मबाट हटेको थियो । अभियानको अन्त्यतिर पुग्दा मैले कसैसँग पनि पहिले ठट्यौली गर्ने, झीनामसिना कुरा गर्ने अनि मात्र पैसा माग्ने बानी हटाइसकेको थिएँ ।
टेलिफोन गर्ने बित्तिकै म तुरुन्त महङ्खवपूर्ण कुरामा प्रवेश गर्थें र प्रत्युत्तरमा ‘नाई’ नपाउन प्रयत्न गर्थें ।
तर मलाई चिन्ता लागेको कुरा भनेको अरु परिवर्तन पनि हुँदै थियो । मेरो संगत धनी मानिसहरुसँग बढ्दै गयो । जस्तै कानुन व्यवसायीहरु, व्याङक्का लगानीकत्र्ताहरु र पूँजीवादीहरु । उनीहरु सबै चतुर, तथा सार्वजनिक नीतिनियम जानेका मानिसहरु थिए, राजनीतिक रुपले उदार, आप्mनो सहयोगको बदलामा उनीहरुका विचार सुनिदिनुपर्ने भन्दा बाहेक अरु केही अपेक्षा नराख्ने । तर उनीहरुले आफ्नो वर्गको मात्र दृष्टिकोण व्यक्त गर्थे जुन वर्ग भनेको अमेरिकी जनसंख्याको १ % हुन आउँछ । यो सम्भ्रान्त वर्गले एउटा उम्मेदवारलाई सजिलैसंग २ हजार डलरको चेक दिन्छ । उनीहरु स्वतन्त्र बजार र प्रतिभामा आधारित शिक्षामा विश्वास गर्थे । उनीहरु क्ब्त् परीक्षामा आउने उच्च अंकले कुनै पनि सामाजिक बेथितिको समाधान गर्छ । भन्ने विश्वास गर्थे । उनीहरुलाई संरक्षण पटक्कै मन पर्दैनथ्यो, कर्मचारी संगठनहरु समस्यामात्र थिए । र, उनीहरु विश्वव्यापी पूँजीको चलायमान अवस्थाले जीवनस्तर भताभुङ्ग भएका मानिसप्रति सहानुभूति राख्दैनथे । उनीहरु धेरै गर्भपतन गर्न स्वतन्त्रता हुनुपर्छ भन्ने कुरामा विश्वास राख्थे, साथै उनीहरु बन्दुक राख्न पाउने अधिकारका विरोधी र धार्मिक आस्थाप्रति शंकावान थिए । उनीहरुको र मेरो दृष्टिकोण धेरै कुरालाई लिएर मिले पनि उनीहरुसँगको बातचितमा मैले आफैंलाई कुनै कुनै विषयहरु उठाउनै नचाहेको पाएँ, उनीहरु सँगका मतभिन्नता लुकाउने कोसिस गरिरहेको तथा उनीहरुका प्रयाश बमोजिमका कुरामात्र गरिरहेको पाएँ । मुख्य विषयहरु भने खुलस्त नै थिएँ । मैले उनीहरुसँग जर्ज डब्लु. बुसले उनीहरुलाई प्रदान गरेका कर कटौती उल्ट्याउनुपर्छ भनेर भने । सकेसम्म, अरु मतदाताका पृथक विचारहरु उनीहरुलाई सुनाएँ ः राजनीतिमा आस्थाले खेल्ने वैध भूमिका वा राज्यको ग्रामीण इलाकामा बन्दुकको आवश्यकता बारे बताएँ ।
तथापि, कोष उठाउने मेरा प्रयासका परिणामस्वरुप म मेरा धनी दाताहरुजस्तै भएको मैले थाहा पाएको छु । यस अर्थमा कि मैले धेरैभन्दा धेरै समय गरीबीबाट टाढा रहेर बिताएँ, भोक, चिन्ता, डर, अनिश्चय र असहजता बीच बाँचेको ९९ प्रतिशत जनसंख्याबाट टाढा रहेर बिताएँ । तर म राजनीतिमा यही ९९ प्रतिशतलाई सेवा गर्न प्रवेश गरेका थिए । एक वा अर्को जस्तो परिस्थिति भए पनि मलाई लाग्छ सबै सिनेटरलाई यस्तै हुन्छ । तपाईं जति लामो समय सिनेटर हुनुहुन्छ त्यति नै कम अरुसँग अन्तरक्रिया हुन्छ । तपाईं यस विरुद्ध संघर्ष गर्न टाउन हल मिटिङमा भाग लिन वा पुराना वस्तीहरुमा जान सक्नुहुन्छ । तर तपाईंको कार्यसूचीले तपाईंंलाई आफूले प्रतिनिधित्व गर्ने मानिसको वृत्तबाट टाढा पु¥याएकै हुन्छ ।
र, शायद अर्को चुनाव आइपुग्दा तपाईं भित्र यस्तो एउटा विचार आउँछ जसले तपाईंंलाई थोरै थोरै खर्च उठाउने झन्झटबाट मुक्ति पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । तपाईंलाई राजनीति सुरु गर्दा जस्तो ताजा अनुहार नभएझैं लाग्छ किनकि तपाईंले वाशिंटन परिवर्तन गर्नु भएन र तपाईंले धेरै मानिसहरुलाई जटिल विषयमा मतदान गर्दा चिड्याइसक्नु भएको हुन्छ । त्यसैले सजिलै पैसा उठाउने बाटो (बहुराष्ट्रिय राजनीतिक कमिटी मार्फत) र उच्च स्तरीय लबी समूहहरु मार्फत्– सहज लाग्न थाल्छ । र, यी भित्रियाहरुको दृष्टिकोण र तपाईंको मिल्यो भने तपाईंंले आफूमा आएको परिवर्तनलाई वास्तविकतासँग सम्झौताका रुपमा ग्रहण गर्नुहुन्छ । सर्वसाधारणको समस्याहरु तपाईंलाई अमूर्त र टाढाको प्रतिध्वनि जस्तो लाग्छ, तपाईंले जुध्नुपर्ने ठूला समस्याजस्तो लाग्न छोड्छ ।
सिनेटरलाई प्रभाव पार्ने अरु कुरा पनि छन् । राजनीतिक अभियानका लागि चाहिने पैसाजतिकै महङ्खवपूर्ण अरु कुरा पनि छन् । तपाईं यदि जित्न चाहनुहुन्छ भने संगठित जनताको समर्थन नगद जतिकै महङ्खवपूर्ण हुन्छ, खासगरी कममात्र मानिस समावेश हुने प्रारम्भिक चुनावका लागि किनकि यी प्राइमरी ९एचष्mबचथ० एउटा उम्मेदवारले सामना गर्नु पर्ने महङ्खवपूर्ण प्रतिस्पर्धा मध्येमा पर्छन् । राजनीतिक अभियानमा स्वंयसेवी भूमिका खेल्ने मान्छे अहिले बिरलै पाइन्छन् किनकि यस्तो अभियानमा थुकले चिठीका खाम टाँस्नुपर्ने, ढोका ढकढक्याउनु पर्ने आदि काम आइलाग्छन् । त्यसैकारण तपाईंलाई राजनीतिक कार्यकर्ता वा मतदाता सूची आवश्यक छ भने तपाईं मानिस संगठित भएको ठाउँमा जानुहुन्छ नै । डेमोत्र्mयाटहरु जाने यस्ता वातावरणवादी समूहहरु र गर्भपतनलाई समर्थन गर्ने समूहहरु पर्छन् । रिपब्लिकनहरुको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा यस्ता समूहहरुमा धार्मिक समूहहरु, स्थानीय च्याम्बर अफ कमर्श, बन्दुकको पक्षमा वकालत गर्ने संगठन ९ल्च्ब्०, र करविरोधी संगठनहरु पर्छन् ।
विशेष चासोहरु भन्ने शब्दावलीसँग मैले कहिल्यै सहज अनुभव गर्न सकिन, किनकि यसले एक्सोन मोबिल ९भ्हयल mयदष्०ि र इँटा बिछ्याउनेहरु तथा औषधी उत्पादक र अपाङ्ग बच्चाका आमा–बुबालाई एउटै ठाउँमा ल्याउँछ । धेरै राजनीतिशास्त्रीहरु मसँग असहमत होलन् तर मेरो सोचमा पैसाद्वारा मात्र प्रभाव जमाउने बहुराष्ट्रिय कम्पनीका लबी समूहहरु र आफ्ना चासोहरुलाई अगाडि बढाउन एक ठाउँमा जम्मा हुने व्यक्तिहरु– चाहे कपडा कारखानाका कामदार हुन्, किसानहरु हुन् वा पूर्व लडाकुहरु, को समूहबीच फरक हुन्छ । अर्थात् आफ्नो आर्थिक शक्ति प्रयोग गरेर राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्नेहरु बीच र आप्mना प्रतिनिधिलाई आफ्ना आकांक्षा पूरा गराउन लगाउनका निम्ति धेरै भन्दा धेरै समर्थक जुटाउने समूहबीच फरक हुन्छ । पहिलो समूहले प्रजातन्त्रको पथ भ्रष्ट गर्ने काम गर्छन् भने दोस्रो थरी समूहले यसको सारतत्वको काम गरेका हुन्छन् । तथापि, यस्ता स्वार्थ समूहहरु ९क्ष्लतभचभकत नचयगउक० को राजनीतिमा पार्ने प्रभाव कम भने हुँदैन । सक्रिय सदस्यको संख्या कायम गरिराख्ने, डोनेशन ९मयलबतष्यल० आइराख्ने, र होहल्लाबीच आफ्नो स्वर सुनाउने, राजनीतिमा प्रभाव पार्ने समूहहरु सार्वजनिक चासोका विषयहरुलाई बढावा दिन बानी परेका छैनन् । उनीहरु सबभन्दा विचारशीला, सुयोग्य र बृहत् सोच भएको उम्मेदवारको खोजीमा छैनन् । त्यसको सट्टा उनीहरु साँघुरोवृत्तमा मात्र सीमित छन्– पेन्सनहरु वा कृषि अनुदानमात्र उनीहरुको चासोका विषय हुन्छन् । सोझै भन्नुपर्दा उनीहरु आफ्नो दुनो सोझ्याउन मात्र कसैलाई समर्थन गर्छन् ।
मेरो प्राइमरी चुनाव अभियानका बखत मैले यस्ता समूहहरुसँग भेट्ता लगभग पचासवटा प्रश्नावलीहरु भरेंहुँला । तिनीहरु कुनै पनि सूक्ष्म थिएनन् । तिनमा सामान्यतया दशदेखि बाह्रवटा प्रश्नहरु हुन्थे, यस्तो बान्कीका– “निर्वाचित भएमा, तपाईं स्क्रुज ल ९क्अचययनभ बिध० लाई खारेज गर्ने गम्भीर प्रतिज्ञा गर्नुहुन्छ ?”
समयको कारणले गर्दा मलाई वास्तवमै समर्थन गर्ने संस्थाले पठाएका प्रश्नावलीमात्र भरें, त्यसैले एउटा यस्तो प्रश्न भेटेथें जसमा एकछिन सोच्न बाध्य हुन्थें । म हाम्रा व्यापारसम्बन्धी कानुनमा श्रम र व
यी मिटिङहरुमा आउने मानिसको संख्या फरक फरक हुन्छ । हामीसँग पचास जनादेखि दुई हजारसम्मको संलग्नताको अनुभव छ । तर जति धेरै मानिसहरु आए पनि म उनीहरुसँग भेट्न पाउँदा कृतज्ञ हुन्छु । उनीहरुमा सबै पेशाका मानिस मिसिएका हुन्छन् रिपब्लिकन र डेमोक्र्याट, बूढा र तन्नेरी, मोटा र दुब्ला, ट्रक ड्राइभरहरु, कलेज प्रोफेसरहरु, घरै बस्ने आमाहरु, सेवा निवृत्तहरु, स्कुल शिक्षकहरु, बीमा कम्पनीका प्रतिनिधिहरु, डाक्टरहरु र सामाजिक कार्यकर्ताहरु हुन्छन् । उनीहरु सामान्यतया विनम्र र ध्यानपूर्वक सुन्ने गर्छन्, मसँग असहमत भएको बखत समेत । उनीहरु मलाई डाक्टरले सिफारिस गर्ने औषधीका बारे सोध्छन्, बजेट घाटा, मयान्मामा मानव अधिकार, इथानोल, बर्ड फ्लु र अन्तरिक्ष कार्यक्रम बारे सोध्छन् ः टल्किने कपाल भएकी जवान महिला कहिलेकाँही डार्फुरमा हस्तक्षेप गर्नका लागि भावनात्मक अपिल गर्छिन् वा कहिलेकाँही पाका अश्वेत भलाद्मी मलाई माटो र संरक्षणबारे पनि सोधखोज गर्छन् । र, भीडतिर हेर्दा मलाई प्रोत्साहन पैदा हुन्छ । उनीहरुको भावभंगिमा हेर्दा कडा परिश्रमी देखिन्छन् । उनीहरुले आप्mना बालबच्चाप्रति गरेको व्यवहारमा म आशा देख्छु । उनीहरुसँग मैले बिताएको समय एउटा चिसो पानीको खोलामा डुबुल्की मार्नु जस्तै हो । त्यसपछि म आफैं पवित्र भएको अनुभूत गर्छु, काम गर्न प्रफुल्लित पनि ।
मिटिङको अन्त्यमा मानिसहरु हात मिलाउन अगाडि आइपुग्छन्, फोटो खिचाउँछन् वा आप्mना बच्चालाई अटोग्राफ लिन लगाउँछन् । उनीहरु विभिन्न चीज मेरो हातमा राखिदिन्छन् लेखहरु, बिजनेस कार्डहरु, हस्तलिखित नोटहरु, साना–साना धार्मिक वस्तुहरु, सुनौलो भाग्यका लागि बुटीहरु । कहिलेकाहीं कुनै कुनै व्यक्ति मेरो हात समात्न आइपुग्छन् र मप्रति उनको ठूलो आशा रहेको बताउँछन् । तर आफूलाई वाशिंटनले मलाई परिवर्तन गर्ने र शक्तिमा भएका अरुजस्तै बनाइदिने चिन्ता रहेको पनि सुनाउँछन् ।
तपाईं यस्तै रहनुस्, उनीहरुको भनाई यही हुन्छ ।
हामीलाई खिन्न नपार्नुहोस् । हाम्रो राजनीतिक समस्यालाई राजनीतिकर्मीको गुणका कारणले भएको हो भन्नु अमेरिकी परम्परा नै हो । बेलाबेलामा यस्तो भावना स्पष्ट शब्दमा मुखरित हुन्छ ः राष्ट्रपति एकजना मूर्ख हुन् वा फलाना फलाना कंग्रेससदस्य गवार हुन् ।
कहिलेकाही अलि व्यापकस्तरको आरोप पनि लाग्न सक्छ, जस्तै “ती सबै निहित स्वार्थको बन्धनमा छन्” धेरैजसो मतदाताहरु वाशिंटनमा रहेको सबैजनाले राजनीतिक खेल खेलिरहेको विश्वास गर्छन् । यसको मतलब कसैलाई भोट दिनु भनेको विवेकको प्रयोग गर्नु होइन, सत्यको समर्थन गर्नु होइन, पार्टीप्रतिको समर्थनको अभिव्यक्ति मात्र हो । बेलाबेलामा, सबैभन्दा चर्को आलोचना त आफ्नै तहको वा समर्थनको राजनीतिकर्मीप्रति लक्षित हुन्छ, “त्यो डेमोक्र्याटले माखो मार्दैन” वा त्यो “नामको मात्र रिपब्लिकन हो ।” यो सबैको अर्थ हुन्छ, यदि वाशिंटनलाई परिवर्तन गर्नु छ भने सबै फटाहाहरुलाई त्यहाँबाट लखेट्नु पर्छ ।
तथापि वर्षैपिच्छे हामी ती फटाहाहरुलाई जहाँको त्यहीं राखिरहन्छौं, प्रतिनिधि सभा सदस्यको पुननिर्वाचित हुने दर झण्डै ९६ प्रतिशत रहेबाट यसको पुष्टि हुन्छ ।
राजनीतिशास्त्रीहरुले यसो हुनुका पछाडि विभिन्न कारणहरु रहेको देखाउन सक्छन् । आजको अन्तरसम्बन्धित संसारमा व्यस्त मतदाताको सचेतनामा पुग्न गाह्रो हुन्छ भन्न सक्छन् । त्यसकारण चुनाव जित्नु भनेको नामले परिचित भएर मात्र हो, त्यसैले दुई चुनावका बीचमा चुनाव जितेकाहरुले आप्mनो नाम धेरैभन्दा धेरै सुनियोस भनेर रिबन काट्नेदेखि लिएर वा आइतवार बिहानको “टक शो” मा समेत भाग लिन्छन् । त्यसमाथि आर्थिक सहायता बटुल्ने नाममा राजनीतिकर्मीले कमाउने लोकप्रियता त हुँदैछ । त्यसमाथि निर्वाचन क्षेत्रको आकारलाई तलमाथि गर्ने कुराको पनि भूमिका छ । हिजोआज डेमोक्र्याट वा रिपब्लिकनको स्पष्ट बहुमत पर्ने क्षेत्र छुट्याएर तिनैलाई कंग्रेसमा निर्वाचित हुने क्षेत्र निर्धारण सरकारमा रहेको पार्टीले गर्ने गर्छ ।
वास्तवमै भनौं भने यस्तो अवस्थामा मतदाताको प्रतिनिधि छान्ने भन्दा पनि प्रतिनिधिले मतदाता छान्ने परिस्थिति सृजना भएको छ ।
अर्को तत्व पनि छ, जसले किन मतदाताहरु, ले आप्mनो कंग्रेस प्रतिनिधि मनपराउँछन् तर कंग्रेसलाई सधैं घृणा गर्छन्, भन्ने कुरा बुझ्न मद्धत गर्छ । सुन्दा अपत्यारिलो होला, धेरैजसो राजनीतिकर्मीहरु मिलनसार छन् ।
मैले यो कुरा मेरा सिनेट सहकर्मीहरुबाट पत्ता लगाएको छु । व्यक्तिगत रुपमा उनीहरु ज्यादै मिलनसार हुन् – म टेड केनेडी वा ट्रेन लटभन्दा राम्रा कथा हाल्ने मानिस भन्न सक्तिनँ, त्यस्तै डेबी स्ट्याबनो वा रिचार्ड शेल्बीभन्दा बढी सहृदयी व्यक्तिको पनि नाम लिन सक्तिन । उनीहरु सबै कुशाग्र, गम्भीर र मेहनती छन्, आप्mना राज्यका विषयहरुप्रति घण्टौंसम्म ध्यान केन्द्रित गर्छन् । हो, परम्परागत राजनीतिज्ञको भूमिकामा सुहाउने पनि नभएका होइनन् । केही राजनीतिकर्मीहरु त्यस्ता हुन् जो अनन्त गफ मात्र गर्छन् वा आप्mना स्टाफलाई धम्क्याउँछन् । जति बढी समय मैले सिनेटमा बिताएँ, त्यति नै बढी मैले हामी सिनेटरहरुका खोटहरु पत्ता लगाएँ । तथापि यी खोटहरुको अनुपात जनसंख्याको जुनसुकै हिस्सामा हुने अनुपातभन्दा बढी थिएन । आफूसँग असहमत हुने मित्रहरुसँग गफगाफ गर्दाखेरि समेत मैले के पाएँ भने उनीहरुमा आधारभूत इमान्दारिता स्पष्ट देखिन्थ्यो । उनीहरुको इच्छा आप्mनो देशलाई बढी सुदृढ र समृद्ध बनाउने नै थियो । त्यसो भए टि. भी. का रात्री समाचारमा देखिने कठोर, अलचकदार, बेइमान र तुच्छ यिनीहरुलाई के ले बनायो त ? राष्ट्रको संचालन गर्ने काम गर्न के प्रक्रियाले तार्किक, विवेकी मानिसहरुलाई रोक्यो त ? जति धेरै मैले वाशिंटनमा काम गरें त्यति नै बढी मेरा साथीहरुले मेरा अनुहारमा परिवर्तनका चिन्हहरु खोजेको पाएँ– त्यस्ता चिन्हहरुमा भर्खरै पलाएको ढोंगीपन र अनुचित विवाद गर्न खोज्ने प्रवृत्ति पर्छन् । आफैंलाई पनि म आफैं परीक्षण गर्न लागें । मेरा नयाँ सहकर्मीहरुका जस्तै केही साझा चरित्रहरु त्यसक्रममा फेला पारें र टि. भी. चलचित्रमा देखाएजस्ता खराब राजनीतिकर्मीमा मलाई परिवर्तन गर्नमा के ले रोकेको होला भनेर सोचें । यो बुझाइको सुरुवात गर्न मैले महङ्खवाकाँक्षाको प्रकृतिको अध्ययन थालें किनकि यस विषयमा राजनीतिकर्मीहरु सिनेटरहरु अरुभन्दा फरक हुन्छन् । संयोगले मात्र त थोरै मानिसहरु मात्र संयुक्त राज्य अमेरिकाका सिनेटर बन्न सक्छन् । कम्तीमा पनि सिनेटर बन्नका लागि एक किसिमको अहम्भावना आवश्यक हुन्छ । त्यो के हो भने तपाईंको राज्यका सम्पूर्ण विशिष्ट व्यक्तिहरु मध्ये तपाईं कुनै न कुनै रुपले पृथक, उनीहरुको पक्षमा वकालत गर्न योग्य हुनुहुन्छ । यो एउटा यस्तो विश्वास हो जसले तपाईंलाई कहिलेकाही उमंगित पार्ने, कहिले दर्दनाक पार्ने त कहिले हास्यास्पद लाग्ने प्रक्रिया अर्थात् चुनाव अभियान सामना गर्न सक्ने बनाउँछ ।
तर, महात्वाकांक्षामात्र पर्याप्त हुँदैन । आकांक्षाहरुको गुजुल्टो जति ठूलो भए पनि यी आकांक्षा पवित्र वा अपवित्र जे पनि हुन् सक्छन्– सिनेटर बन्न सफल हुनेहरुले एक किसिमको अतिवादी एकोहोरो सोच देखाउँछन् । उनीहरु आफ्नो स्वास्थ्यको वेवास्ता गर्छन्, नातेदारको वेवास्ता गर्छन्, मानसिक सन्तुलन र आत्सम्मानको समेत वेवास्ता गर्छन् । मेरो प्रारम्भिक अभियान अन्त्य भएपछि मैले आप्mनो क्यालेण्डर हेर्दा साढे एक वर्षको अवधिमा जम्मा सात दिनमात्र छुट्टी लिएको थाहा पाएँ । ती सात दिन बाहेक मैले सामान्यतया । दिनमा बाह्र घण्टा काम गरेको थिएँ । यसमा मैले गर्व गरेको पनि थिइनँ । तर श्रीमति मिसेलले अभियानको बखत हप्तामा धेरैचोटि भन्ने गरेझैं यो खटाई सामान्यचाहिं पक्कै थिएन ।
तथापि, न महङ्खवाकांक्षा न एकोहोरोपनाले नै पूर्णतया राजनीतिकर्मीको व्यवहार बुझ्न मद्धत गर्छ । सर्वव्यापी र विनाशकारी एउटा भावना अभियानभरि मनमा जन्मन्छ, त्यसले तपाईंको उम्मेदवारीको आधिकारिक घोषणा भएको दिनदेखि चुनावको दिनसम्म छोड्दैन । त्यो भावना भनेको डर हो । हार्ने डरमात्र होइन, अपमानको डर पनि हो ।
सन् २००० को चुनावमा वहालवाला डेमोक्र्याट कंग्रेस सदस्य बबी रुससँग हारेको घटनाले मलाई अझै गलाउँछ । यो एउटा यस्तो प्रतिस्पर्धा थियो जसमा सबैथोक लथालिङ्ग भएको थियो, जसमा मेरा गल्तीहरु दुखान्तपूर्ण तथा हास्यास्पद पनि थिए । मेरो उम्मेदवारी घोषणा गरेको दुई हप्तापछि मैले केही हजार डलर उठाएँ र पहिलो मतसर्वेक्षण गर्न लगाएँ । मैले त्यसबाट यो पत्ता लगाएँ कि बबी रुसको नाम नब्बे प्रतिशतले सुनेका थिए तर मेरो ११ प्रतिशतले मात्र । उनलाई समर्थन गर्नेको प्रतिशत ७० को हाराहारीमा थियो जबकि मेरो ८ को हाराहारी । त्यसबाट मैले आधुनिक राजनीतिको एक महङ्खवपूर्ण नियम पत्ता लागएँ– उम्मेदवारी दिनुभन्दा अघि नै मतसर्वेक्षण गर ।
त्यसभन्दा पनि मेरो स्थिति अझ बिग्रियो । पहिले नै अर्का उम्मेदवारलाई समर्थन नगरिसकेका केही पार्टी प्रतिनिधिको समर्थन जुटाउन म अक्टोबरमा उनीहरुलाई भेट्न जाँदै थिएँ, त्यस बेला मैले कंग्रेससदस्य रुसका छोरालाई लागुऔषध तस्करहरुले गोली हानेर मारेको खबर रेडियोबाट सुनें । यो खबर सुनेर म स्तब्ध भएँ र सहानुभूति व्यक्त गर्न एक महिनासम्म चुनावी अभियान बन्द गरें ।
त्यसपछि क्रिसमसको बिदाको बखत पाँच दिनको लागि मेरी हजुरआमा, श्रीमति मिसेल र छोरीहरु भेट्न हवाइ ९ज्बधबष्० गएँ । त्यति नै बेला बन्दुक नियन्त्रणको कानुनमा मतदान गर्नका लागि राज्यको विधायिकाको विशेष सत्र डाकियो । मेरी अठार महिने छोरी मालिया ९ःबष्बि० बिरामी भएकाले मैले मतदानमा भाग लिन सकिन । र, विधेयक पारित भएन । दुई दिनपछि ओहारे ९इजबचभ० को विमानस्थलमा बिरामी छोरी र रिसाएर बोल्न बन्द गरेकी श्रीमतीलाई लिएर उत्रिसकेपछि शिकागो ट्रिबुन ९ऋजष्अबनय तचष्दगलभ० भन्ने पत्रिकाको अग्र भागको आलेख देखें । उक्त आलेखमा विद्येयक केही भोटका कारण असफल भएको र राज्यका सिनेटर तथा कंग्रेसका लागि उम्मेदवारी दिएका ओबामा मतदानका बखत “छुट्टीमा हवाइमा बसेको” उल्लेख गरिएको थियो । त्यसपछि मेरा चुनावी अभियानका प्रबन्धकले मलाई भेटे र त्यस्तो समाचारबाट आउनसक्ने प्रभावलाई यसरी व्यक्त गरे– अब विपक्षी उम्मेदवारले एउटा यस्तो विज्ञापन प्रचारप्रसार गर्नेछन् जसमा समुद्र किनारमा ताडका रुखमुनि परालको ह्याट लगाएर ओबामालाई रक्सी पिइरहेको र गितार बजाइरहेको रुपमा देखाउँछन् र भन्नेछन् “इतिहासमै शिकागोको हत्या दर सबभन्दा बढी हुँदा ओबामा चाहिं............।”
मैले उनलाई त्यही रोकें किनकि भन्न खोजेको कुरा बुझिसकेको थिएँ । त्यसरी अभियान आधा पनि नुहँदै मैले भित्रैबाट के थाहा पाएँ भने म अब हार्दैछु । त्यसपछिका प्रत्येक बिहान म डरको अस्पष्ट आभाष लिएर उठें अनि दिनभर मुस्काएर, हात मिलाएर र सबै थोक ठीक –ठाक भएको छ भन्ने वहाना लिएर बिताउनु पर्ने महसुस गरें । प्रारम्भिक चुनावभन्दा अगाडि मेरो अभियानमा थोरै सुधार आयो । मैले कुनै कुनै बहसमा राम्रो गरें, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षासम्बन्धीका मेरो एजेन्डालाई लिएर पत्रिकामा सकरात्मक लेखहरु छापिए । मैले ट्रिबिन पत्रिकाको समर्थन समेत प्राप्त गरें । तर यो उपलब्धि अति ढिलो प्राप्त भएको झिनो उपलब्धिमात्र थियो । मैले एकतीस प्वाइन्टले चुनाव हारें ।
यसो भनिरहँदा मैले राजनीतिकर्मीले मात्र यस्ता दुःखहरु व्यहोर्नु पर्छ भन्न खोजेको होइन । तर बहुसंख्यक मानिसहरुको घाउलाई उनीहरुले एकान्तमा उपचार गर्न सक्छन् भने राजनीतिकर्मीको घाउचाहिं सार्वजनिक देखिन्छ । तपाईंले आधा खालीहलमा खुसी देखिएर स्वागत भाषण गर्नुपर्ने हुन्छ, आप्mना स्टाफ र समर्थकलाई ढाडस दिँदा निराश नभएको जस्तो देखिनुपर्छ ः आफूलाई सहयोग गर्नेलाई धन्यवाद दिन फोन गर्नुपर्छ । तपाईंले यी सम्पूर्ण कार्यहरुलाई सकेसम्म राम्रोसँग गर्नुहुन्छ होला तथापि आफूलाई आफैंले जति ढाँटे पनि कुनै न कुनै रुपले तपाईंलाई सम्पूर्ण समुदायले दण्डित गरेको अनुभूति हुन्छ नै । जित्नका लागि चाहिने क्षमता आफूसँग नभएको तथा तपाईं जहाँ गए पनि “हरुवा” भन्ने शब्द मानिसको दिमागमा बसिरहेको हुन्छ । यस्ता खालका अनुभूतिहरु हाईस्कुलदेखि पछि कसैले अनुभव गरेका हुँदैनन् । यी अनुभवहरु आफूले मनपराउने केटीले उनका साथीका बीचमा तपाईंकै बारे जोक भनेर खिल्ली उडाउँदाको जस्ता हुँदैनन् ।
औसतरुपमा सफल राजनीतिकर्मीमा अब हार्दाखेरि आउने माथि वर्णित अनुभवहरुको प्रभाव कल्पना गर्नुस् । ती राजनीतिकर्मी स्कुलका क्याप्टेन भएका हुनसक्छन् । कक्षामा सर्वोत्कृष्ट अंक ल्याएका हुनसक्छन्, उनका बुबा सिनेटर वा नौसेनापति हुनसक्छन् । उनलाई बच्चैदेखि महान् कामहरु उनले गर्नसक्छन् भनिएको हुनसक्छ । अर्थात् उनी कहिल्यै असफल नभएका हुनसक्छन् । म एकचोटि सन् २००० को राष्ट्रपतिय चुनावका उम्मेदवार उपराष्ट्रपति एल. गोरका समर्थक रहेका एकजना बहुराष्ट्रिय कम्पनीका कार्यकारी प्रमुखसँग गरेको गफगाफ सम्झन्छु । उनको शानदार अफिसमा म पुगेको थिएँ, त्यहाँबाट म्यानहटन शहरको मध्यभाग लगभग पूरै देखिन्थ्यो । उनले चुनावको ६ महिना जतिपछि भएको एउटा मिटिङका बारे बयान गर्न लागे, जुन बेला एल. गोर आप्mनो घट्दै गएको टि.भि. सम्बन्धी कम्पनीका लागि लगानीकर्ता खोजिरहेका थिए । “यो अनौठो थियो,” उनले मसँग भने । “अभियानका बखत उनी यहाँ आएका थिए, पूर्व उपराष्ट्रपति, केही महिना अघि पृथ्वीको सबैभन्दा शक्तिशाली मानिस बन्न लागेका व्यक्ति, जुनसुकै समय पनि उनको टेलिफोन रिसिभ गर्थें, मेरो समयतालिका हेरफेर गर्थें र उनले चाहेका बखत उनलाई भेट्थें । तर चुनावपछि जब उनी अकस्मात मेरो कार्यलय आए मलाई कता हो कता त्यो भेटघाट औपचारिकता मात्र भएजस्तो लागिरह्यो । त्यसो भन्न मलाई घृणा लाग्छ किनकि मलाई एल. गोर मनपर्छ । तर कुनै न कुनै तहमा उनी एल. गोर अर्थात् पूर्व उपराष्ट्रपति जस्ता लागेनन् । उनी मसँग पैसा माग्न आउने सयौं व्यक्तिहरु मध्येका एक व्यक्ति जस्तै थिए । यसले मलाई तपाईंजस्ता राजनीतिकर्मीहरु कति अग्लो पहरोको टुप्पामा हुनुहुन्छ भन्ने महसुस गरायो ।”
अग्लो पहरो, त्यहाँबाट सीधा तल खसिने । विगत पाँच वर्षसम्म एल. गोरले राजनीतिपछिको जीवनले ल्याउने प्रभाव र सन्तुष्टि देखाएका छन् । तर म ती कम्पनी प्रमुखले फेरि गरेका टेलिफोनलाई त्यति गम्भीरतापूर्वक लिन्छन् भन्ने कुरामा शंका छ । सन् २००० मा चुनाव हारेपछि गोरले पनि आफ्ना मित्रमा आएको परिवर्तन अनुभव गरेको हुनुपर्छ । उनको कार्यालयमा बसेर टि.भी. कम्पनीमा लगानीका कुरा गर्दा आप्mनो परिस्थिति कति हास्यस्पद भयो भनेर उनले बुझेंकै थिए होलान् । जीवनभरिको परिश्रमपछि एउटा चुनाव हार्दा गोरले लगभग सबैथोक गुमाएका थिए । तर उनका ती कार्यकारी प्रमुख मित्र अफिसमा उनी अगाडि बसेर हेपाहापूर्ण मुस्कुराहट छर्दै बसेका थिए । ती मित्र बर्सौंसम्म दोश्रो अति सफल कार्यकारी प्रमुखमा गनिन सक्थे । उनका कम्पनीको शेयर मूल्य घटे पनि वा सोच विचारबिना कम्पनीले लगानी गरेको भए पनि केही वर्षसम्म दोश्रो स्थानमा आएकोमा उनी गर्व गर्न सक्थे, आकर्षक सुविधा पाइरहन सक्थे, शक्तिशाली पदमा रहिरहन सक्थे । ती कार्यकारी प्रमुख मित्रलाई केही नहुनु तर गोरले चुनाव हार्दैमा त्यो हालत हुनु पक्कै पनि न्यायोचित थिएन, तर त्यसो भन्दैमा गोरको नियतिपरिवर्तन हुँदैनथ्यो । सार्वजनिक जीवनको गोरेटो पछ्याएका प्रत्येक व्यक्तिले झैं गोरले त्यो क्षण नआउला भनेर सोचेका थिएनन् । राजनीतिमा, तपाईंले दोश्रो प्रयत्न गर्न सक्नुहुन्छ, तर दोश्रो स्थान भने हुँदैन ।
राजनीतिका धेरैजसो अरु खराबीहरु यही मुख्य खराबीबाट उत्पन्न भएका हुन्– त्यो भनेको जित्नुपर्ने आवश्यकता वा हार्न नहुने अपरिहार्यता । त्यही कारणले गर्दा धेरै पैसा उठाउनुपर्ने हो । एउटा यस्तो समय थियो जुन बेला चुनावी खर्चसम्बन्धी कानुनहरु बनाइएको थिएन र पत्रकारहरुले चासो दिंदैनथे । त्यस बेला ठाडो भ्रष्टचारले राजनीतिलाई निर्देशित गरेको थियो । त्यस बेला राजनीतिक अभियानका लागि खडा गरिएको कोषलाई राजनीतिकर्मीले आफ्नो व्यक्तिगत बैंक खाता चलाएझैं चलाउँथ्यो । यदि अहिले हालसालैका समाचारहरु सही भए यही भ्रष्टाचारका भद्धा स्वरुपहरु अहिलेसम्म हटिसकेका छैनन् । अझै पनि वाशिंटनमा केही यस्ता व्यक्तिहरु छन् जो राजनीति गरेर धनी बन्न चाहन्छन् । अरुहरु केही यस्ता छन् जो सजिलै घुस लिंदैनन् तर आफूलाई सहयोग गर्नेको संरक्षण गर्न र उनीहरुलाई उकेरा लगाउन तयार हुन्छन् ।
तर, पैसाले राजनीतिलाई बढी प्रभाव पार्ने विधि यी होइनन् । यस विषयमा लबी गर्नेहरु निर्वाचित प्रतिनिधिलाई स्पष्ट लेनदेनको प्रस्ताव राख्छन् । तर तिनीहरुले त्यसै गर्नुपर्दैन । उनीहरुको प्रभाव ती अधिकारीहरुसँगको पहुँचले पैदा गर्छ, औसत मतदाताभन्दा बढी जानकारी र आफ्ना ग्राहकलाई करोडौं फाइदा हुने र अरुले पनि खासै चासो नदिने खालका प्रावधान कर नीतिमा समावेश गराउन निर्वाचित प्रतिनिधिलाई प्रभावमा पार्ने क्षमताबाट प्राप्त हुन्छ ।
धेरै राजनीतिकर्मीको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा उनीहरुलाई धनी बन्न पैसा आवश्यक हुँदैन ।
सिनेटका प्राय सबै सदस्य धनी हुन्छन् । त्यसैले पैसा आफ्नो स्तर र शक्ति कायम गरिराख्नका लागि आवश्यक हुन्छ । पैसा चुनौती दिनेहरुलाई तर्साउन र डरमुुक्त हुन आवश्यक हुन्छ । पैसाले विजयको सुनिश्चितता गर्दैन यसले जोश, ओज वा कथा भन्नसक्ने क्षमता किन्न सक्दैन । तर पैसा भएन भने र सबै पैसा खाइदिने टि.भि. विज्ञापन भएन भने तपाईंले हार्ने कुरा झण्डै सुनिश्चित हुन्छ ।
चुनाव अभियानमा लाग्ने खर्चको मात्रा श्वास रोकेर सोच्नुपर्ने जति हुन्छ । खासगरी धेरै मिडियाको सहयोग लिनुपर्ने ठूला राज्यव्यापी अभियानमा । राज्य विद्यायिकाका लागि गरिएका चुनाव अभियानमा मैले एक लाख डलरभन्दा बढी खर्च गर्नु परेन । वास्तवमा कोष जुटाउने सबालमा मेरो ख्याति एउटा घाँटीको हाड जस्तै भएको थियो किनकि पच्चीस वर्षको अवधिमा पहिलोपटक चुनावी अभियानको खर्च सम्बन्धी कानुन बनाउन मैले सहयोगीको भूमिका खेलेको थिएँ । लबी समूहहरुले निम्त्याएका भोजमा गएको थिइनँ, तथा चुरोट कारखानाहरुले पठाएका चेक बहिस्कार गरेको थिएँ । ग्।क्। सिनेटका लागि उम्मेदवारी दिने निर्णय मैले गरेपछि मेरा मिडिया सल्लाहकार डेभिड एक्सेलरोडले वास्तविक जीवनका कठोर तथ्यहरु मलाई सुनाएका थिए । हाम्रो अभियान योजनाका लागि थोरै बजेट अपेक्षा गरिएको थियो । त्यसका निम्ति आधारभूत तहको समर्थन र आप्mनो अभियानका गुणबाट मिडियाका ध्यान तानेर उनीहरुले दिने समाचारलाई नै विज्ञापनको आधार मान्ने कुरा समावेश थिए । तथापि डेभिडले मलाई के बताए भने शिकागोको संचार बजारमा एक हप्ताको टि.भि. विज्ञापनका लागि झण्डै पाँच लाख डलर आवश्यक थियो त्यसभन्दा बाहेकको राज्यका भागहरुलाई समेट्न अढाइ लाख डलर आवश्यक थियो । चारहप्ताको टि.भि. विज्ञापन र राज्यव्यापी अभियानका लागि आवश्यक स्टाफको हिसाब गर्दा प्रारम्भिक अभियानका लागि गरिने खर्च झण्डै पचास लाख पुग्नेवाला थियो । यदि मैले प्रारम्भिक चरणको चुनाव ९एचष्mबचथ ० जितेमा आम चुनावका लागि अर्को एकदेखि डेढ करोड डलर उठाउनु पर्ने हुन्थ्यो ।
म त्यो रात घर फर्कें र मलाई सहयोग गर्न सक्ने सबै मानिसहरु र उनीहरुसँग मैले माग्नसक्ने अधिकतम पैसाको हिसाब गर्दा जम्माजम्मी ५ लाख डलर उठ्ने देखियो ।
आफ्नो ठूलो व्यक्तिगत सम्पति नहुँदा अमेरिकी सिनेट प्रतिस्पर्धाका लागि पैसा उठाउने खास एउटै उपाय छ । त्यो भनेको धनीसँग पैसा माग्ने हो । मेरो अभियानका पहिला तीन महिना म अभियानका लागि खर्च जुटाउने काममा सहयोग गर्ने स्टाफसँग एउटा कोठामा ढोका थुनेर बस्थें र पहिले नै चिनिइसकेका डेमोक्र्याटिक् पार्टीका दाताहरुसँग फोन गर्थें । यसो गर्न रमाइलो थिएन । कहिलेकांही उनीहरु धेरै समय फोन नै उठाउँदैनथे । प्रायजसो उनीहरुका सचिवले उनीहरु सम्म सन्देश पु¥याइदिन्थे तर उनीहरुले मलाई पछि टेलिफोन गर्दथे । कहिलेकाहीं म दुई तीनपटक फोन गर्थें त्यसपछि फोन गर्नै छोडिदिन्थें वा मैले खोजेको मान्छेले मलाई सम्पर्क गरेर मेरो प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्थे । त्यसपछि दातालाई फोन गरेको समयमा आफैं उनीहरुसँग गफ गर्नबाट पन्छिनका लागि म अनेक बहाना गर्न लागें । बाथरुम गइरहने । कफी खाइरहने, तेश्रो वा चौथोपटकसम्म स्टाफसँग शिक्षणसम्बन्धी वक्तव्यलाई अझ राम्रो बनाउन भनिरहने आदि । बेलाबेलामा म आप्mना हजुरबुबा सम्झन्थें, जसले अधवैंसे हुँदा जीवन बीमाको एजेन्ट भएर काम गर्नु भएको थियो । तर राम्रो गर्न सक्नु भएन । मानिसहरुसँग भेटघाटको बन्दोबस्त मिलाउन खोज्दाको उहाँको पीडा म सम्झन्छु । मानिसहरु बीमाको एजेन्टलाई भेट्नुभन्दा बरु दाँत भर्न रुचाउँछन् । हजुरबाले हजुरआमाबाट पनि अपमान सहनुप¥यो किनकि विहेपछि हजुरबाले भन्दा हजुरआमाले नै बढी कमाउनु भयो ।
विगतको कुनै समयभन्दा अहिले आएर हजुबारलाई कस्तो नरमाइलो लागेको थियो होला भनेर मैले राम्ररी बुझें ।
तीन महिनाको अन्त्यमा मेरो अभियानका लागि जम्मा अढाई लाख डलरमात्र उठेको थियो । त्यसमाथि मेरो दुर्दशा धेरै राजनीतिज्ञले मान्ने गरेको डरलाग्दो परिस्थिति अर्थात् नसिद्धिने पैसा भएको आफैं चुनाव खर्च गर्ने उम्मेदवारसँगको प्रतिस्पर्धाले निम्त्याएको थियो । उनको नाम ब्लेएर हल थियो र उनले आफ्नो आर्थिक व्यवसाय केही वर्षअघि ५३ करोड १० लाख डलरमा बेचेका थिए । निसन्देह नै उनमा पनि सिनेटरको रुपमा सेवा गर्ने असली इच्छा थियो ः र, उनी प्रतिभाशाली पनि थिए । तर अभियानका क्रममा उनी धेरै नै लजालु देखिए, जुन व्यवहारमा आफ्नो लामो जीवन कम्प्युटरको पर्दाअघि बसेर बिताउने अन्तर्मुखी स्वभावको मान्छेको प्रतिबिम्ब थियो । मलाई के लाग्छ भने धेरै मानिसजस्तै उनलाई पनि राजनीतिकर्मी बन्न कुनै काम लाग्ने सिप आवश्यक छैन भन्ने लागेको हुनुपर्छ । साथै उनलाई उनीजस्ता व्यपारीले राम्रो गर्न सक्ने विश्वास भएको हुनुपर्छ । वास्तवमा, उनले संख्यासँगको आफ्नो परिचिततालाई नै अमूल्य सम्पत्ति मानेका थिए– अभियानका क्रममा उनले एकचोटि एकजना पत्रकारसँग चुनाव अभियान जित्ने गणितीय सूत्र बताएको थिए ः
यस्तो कुरा देखेर मलाई हल एकजना प्रतिस्पर्धी हुन सक्तैनन् भन्न मलाई सजिलो बनाएको थियो । तर एकदिन म अफिसतिर जाँदाखेरि बाटैभरि राता, सेता र नीला संकेतहरु देखें । तिनमा ब्लेएर हल, ग्।क्। सिनेटका प्रतिस्पर्धी भनेर लेखिएको थियो । र, पाँच माइलको दूरीमा मैले त्यस्ता पर्चाहरु प्रत्येक गल्ली र बाटामा देखें, प्रत्येक कुनामा देखें, हजामका झ्यालमा र रित्ता घरमा अनि बस स्टपका अगाडि तथा सब्जी पसलका काउन्टरका अगाडि देखें । जताततै हलका पर्चाहरु, वसन्तमा जताततै फुल्ने डेजी फूलजस्तै । इलिनोइसको राजनीतिमा एउटा भनाइ छ “पर्चाले भोट हाल्दैनन्” त्यसको मतलब पर्चाका आधारमा चुनावी प्रतिस्पर्धाको निर्णय गर्न सकिदैन भन्नु हो । तर त्यस राज्यका चुनावी अभियानका बखत एकै दिनमा त्यति धेरै पर्चा र बिलवोर्ड टाँगेको त्यहाँका मानिसले कहिल्यै देखेका थिएनन् वा हलका तलबमा काम गर्ने कामदारहरुले एकै साँझ त्यस्तो फूर्ति साथ काम गरेको अरु कसैले गरेको देखेका थिएनन् । अश्वेत समुदायका केही टोल प्रमुखहरुले हल भित्री शहरका नायक हुन् भनेर निर्णय गरिसकेका तथा कतिपयले उनको परिवारको खेती ९ँबmष्थि ाबचm० नीतिको प्रसंसा गरेको समेत मैले पढ्न पाएँ । त्यसपछि चुनावको दिनसम्म छ महिना अघिदेखि उनका बारे घण्टैपिच्छे प्रत्येक टि.भि. मा विज्ञापन आउन लागे– बूढाबूढीसंग ब्लेयर हल, केटाकेटीसँग ब्लेयर हल, ब्लेयर हल वाशिंटनको उदार गर्नका लागि तम्तयार । २००४ को जनवरीमा मत सर्वेक्षणमा उनी प्रथम स्थानमा उक्ले त्यसपछि मेरा समर्थकले मलाई फोन गरेर मैले पनि टि.भि. मा विज्ञापन दिनैपर्ने नत्र भने हारिने निश्चित भएको बताउन थाले । म के गर्न सक्थें ? मैले मेरा समर्थकलाई मेरो अवस्था ब्लेयर हलजस्तो नभएर घाटामा गएको बताएँ । सकेसम्म गर्दाखेरि हाम्रो चुनाव अभियानका लागि जम्मा भएको कोषले चार हप्तासम्मको टि.भि. विज्ञापन धान्थ्यो, त्यसो गर्दा अगस्टमै पूरै अभियानको बजेट सक्नु बुद्धिमानी हुने थिएन । तपाईंहरु सबैजना धैर्य गर्नुस् भनेर म मेरा समर्थकलाई भन्ने गर्थें । ढुक्क हुनुहोस् नआत्तिनुहोस् त्यसपछि म फोन राख्थें र झ्यालबाहिर हेर्थें, त्यसपछि ब्लेयर हलले राज्य घुम्न प्रयोग गर्ने ठूलो बस, जसमा त्यहीं सुत्न मिल्छ, देख्थें । त्यो बस समुद्रको पानीजहाज जस्तै ठूलो थियो । अनि चाहिं मलाई पनि आत्तिने नै बेला भएकै हो कि जस्तो लागेर आउँथ्यो ।
धेरै दृष्टिकोणले यी परिस्थितिमा म अरुभन्दा भाग्यमानी थिएँ । के कारणले हो कुन्नि, मेरो अभियानले गति लिन थाल्यो, धनी दाताहरु माझ मेरा एजेण्डालाई समर्थन गर्नु फेशन नै बन्यो, र राज्यभरिबाट इन्टरनेटमार्फत साना दाताहरुले हामीले अपेक्षै नगरेको गतिमा चेकहरु पठाउन थाले । विडम्बना भन्नुपर्छ, मेरो बारेमा मानिसहरुले धेरै थाहा नपाउनाले मलाई कोष जुटाउँदा हुने बढी खतरनाक त्रुटिहरुबाट बचायो । धेरैजसो बुहराष्ट्रिय कम्पनीका राजनीतिक कार्यसम्बन्धी समिति ९एयष्तिष्अब िबअतष्यल अयmmष्ततभभ– एब्ऋ० ले मलाई सम्पर्क गरेनन् । त्यसैले मैले उनीहरुप्रति ऋणि बन्नु परेन । मसँग सम्पर्क गर्न थोरै त्यस्ता समितिहरुले मेरा एजेण्डाको समर्थन गर्नुका साथै तिनका लागि संघर्ष पनि गरेका थिए । तथापि ब्लेयर हलले मैलेभन्दा छ गुणा बढी खर्च गरिरहे । तर उनलाई मैले के कुराका लागि श्रेय दिनुपर्छ भने उनले मेरा विरुद्धमा एउटै नकरात्मक टि.भि. विज्ञापन गरेनन् । अझै मेरो स्थान (मत सर्वेक्षणमा) वृद्धि भयो । हलको अभियान उनको पूर्व श्रीमतिसँग झगडा परेका आरोपहरु बाहिर आएपछि भताभुङ्ग हुँदै गयो ।
तसर्थ कम्पनीमा मेरा सन्दर्भमा पैसाको कमी वा महङ्खवपूर्ण बहुराष्ट्रिय कम्पनीको समर्थनको अभाव जीतका लागि बाधक भएन । तथापि, पैसाको खोजीले मलाई परिवर्तन नगरेको पनि होइन । वास्तवमा भन्नुपर्दा यदि पैसाको खोजले पहिले पहिले अपरिचितसँग धेरै पैसा माग्दा लाग्ने धक मबाट हटेको थियो । अभियानको अन्त्यतिर पुग्दा मैले कसैसँग पनि पहिले ठट्यौली गर्ने, झीनामसिना कुरा गर्ने अनि मात्र पैसा माग्ने बानी हटाइसकेको थिएँ ।
टेलिफोन गर्ने बित्तिकै म तुरुन्त महङ्खवपूर्ण कुरामा प्रवेश गर्थें र प्रत्युत्तरमा ‘नाई’ नपाउन प्रयत्न गर्थें ।
तर मलाई चिन्ता लागेको कुरा भनेको अरु परिवर्तन पनि हुँदै थियो । मेरो संगत धनी मानिसहरुसँग बढ्दै गयो । जस्तै कानुन व्यवसायीहरु, व्याङक्का लगानीकत्र्ताहरु र पूँजीवादीहरु । उनीहरु सबै चतुर, तथा सार्वजनिक नीतिनियम जानेका मानिसहरु थिए, राजनीतिक रुपले उदार, आप्mनो सहयोगको बदलामा उनीहरुका विचार सुनिदिनुपर्ने भन्दा बाहेक अरु केही अपेक्षा नराख्ने । तर उनीहरुले आफ्नो वर्गको मात्र दृष्टिकोण व्यक्त गर्थे जुन वर्ग भनेको अमेरिकी जनसंख्याको १ % हुन आउँछ । यो सम्भ्रान्त वर्गले एउटा उम्मेदवारलाई सजिलैसंग २ हजार डलरको चेक दिन्छ । उनीहरु स्वतन्त्र बजार र प्रतिभामा आधारित शिक्षामा विश्वास गर्थे । उनीहरु क्ब्त् परीक्षामा आउने उच्च अंकले कुनै पनि सामाजिक बेथितिको समाधान गर्छ । भन्ने विश्वास गर्थे । उनीहरुलाई संरक्षण पटक्कै मन पर्दैनथ्यो, कर्मचारी संगठनहरु समस्यामात्र थिए । र, उनीहरु विश्वव्यापी पूँजीको चलायमान अवस्थाले जीवनस्तर भताभुङ्ग भएका मानिसप्रति सहानुभूति राख्दैनथे । उनीहरु धेरै गर्भपतन गर्न स्वतन्त्रता हुनुपर्छ भन्ने कुरामा विश्वास राख्थे, साथै उनीहरु बन्दुक राख्न पाउने अधिकारका विरोधी र धार्मिक आस्थाप्रति शंकावान थिए । उनीहरुको र मेरो दृष्टिकोण धेरै कुरालाई लिएर मिले पनि उनीहरुसँगको बातचितमा मैले आफैंलाई कुनै कुनै विषयहरु उठाउनै नचाहेको पाएँ, उनीहरु सँगका मतभिन्नता लुकाउने कोसिस गरिरहेको तथा उनीहरुका प्रयाश बमोजिमका कुरामात्र गरिरहेको पाएँ । मुख्य विषयहरु भने खुलस्त नै थिएँ । मैले उनीहरुसँग जर्ज डब्लु. बुसले उनीहरुलाई प्रदान गरेका कर कटौती उल्ट्याउनुपर्छ भनेर भने । सकेसम्म, अरु मतदाताका पृथक विचारहरु उनीहरुलाई सुनाएँ ः राजनीतिमा आस्थाले खेल्ने वैध भूमिका वा राज्यको ग्रामीण इलाकामा बन्दुकको आवश्यकता बारे बताएँ ।
तथापि, कोष उठाउने मेरा प्रयासका परिणामस्वरुप म मेरा धनी दाताहरुजस्तै भएको मैले थाहा पाएको छु । यस अर्थमा कि मैले धेरैभन्दा धेरै समय गरीबीबाट टाढा रहेर बिताएँ, भोक, चिन्ता, डर, अनिश्चय र असहजता बीच बाँचेको ९९ प्रतिशत जनसंख्याबाट टाढा रहेर बिताएँ । तर म राजनीतिमा यही ९९ प्रतिशतलाई सेवा गर्न प्रवेश गरेका थिए । एक वा अर्को जस्तो परिस्थिति भए पनि मलाई लाग्छ सबै सिनेटरलाई यस्तै हुन्छ । तपाईं जति लामो समय सिनेटर हुनुहुन्छ त्यति नै कम अरुसँग अन्तरक्रिया हुन्छ । तपाईं यस विरुद्ध संघर्ष गर्न टाउन हल मिटिङमा भाग लिन वा पुराना वस्तीहरुमा जान सक्नुहुन्छ । तर तपाईंको कार्यसूचीले तपाईंंलाई आफूले प्रतिनिधित्व गर्ने मानिसको वृत्तबाट टाढा पु¥याएकै हुन्छ ।
र, शायद अर्को चुनाव आइपुग्दा तपाईं भित्र यस्तो एउटा विचार आउँछ जसले तपाईंंलाई थोरै थोरै खर्च उठाउने झन्झटबाट मुक्ति पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । तपाईंलाई राजनीति सुरु गर्दा जस्तो ताजा अनुहार नभएझैं लाग्छ किनकि तपाईंले वाशिंटन परिवर्तन गर्नु भएन र तपाईंले धेरै मानिसहरुलाई जटिल विषयमा मतदान गर्दा चिड्याइसक्नु भएको हुन्छ । त्यसैले सजिलै पैसा उठाउने बाटो (बहुराष्ट्रिय राजनीतिक कमिटी मार्फत) र उच्च स्तरीय लबी समूहहरु मार्फत्– सहज लाग्न थाल्छ । र, यी भित्रियाहरुको दृष्टिकोण र तपाईंको मिल्यो भने तपाईंंले आफूमा आएको परिवर्तनलाई वास्तविकतासँग सम्झौताका रुपमा ग्रहण गर्नुहुन्छ । सर्वसाधारणको समस्याहरु तपाईंलाई अमूर्त र टाढाको प्रतिध्वनि जस्तो लाग्छ, तपाईंले जुध्नुपर्ने ठूला समस्याजस्तो लाग्न छोड्छ ।
सिनेटरलाई प्रभाव पार्ने अरु कुरा पनि छन् । राजनीतिक अभियानका लागि चाहिने पैसाजतिकै महङ्खवपूर्ण अरु कुरा पनि छन् । तपाईं यदि जित्न चाहनुहुन्छ भने संगठित जनताको समर्थन नगद जतिकै महङ्खवपूर्ण हुन्छ, खासगरी कममात्र मानिस समावेश हुने प्रारम्भिक चुनावका लागि किनकि यी प्राइमरी ९एचष्mबचथ० एउटा उम्मेदवारले सामना गर्नु पर्ने महङ्खवपूर्ण प्रतिस्पर्धा मध्येमा पर्छन् । राजनीतिक अभियानमा स्वंयसेवी भूमिका खेल्ने मान्छे अहिले बिरलै पाइन्छन् किनकि यस्तो अभियानमा थुकले चिठीका खाम टाँस्नुपर्ने, ढोका ढकढक्याउनु पर्ने आदि काम आइलाग्छन् । त्यसैकारण तपाईंलाई राजनीतिक कार्यकर्ता वा मतदाता सूची आवश्यक छ भने तपाईं मानिस संगठित भएको ठाउँमा जानुहुन्छ नै । डेमोत्र्mयाटहरु जाने यस्ता वातावरणवादी समूहहरु र गर्भपतनलाई समर्थन गर्ने समूहहरु पर्छन् । रिपब्लिकनहरुको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा यस्ता समूहहरुमा धार्मिक समूहहरु, स्थानीय च्याम्बर अफ कमर्श, बन्दुकको पक्षमा वकालत गर्ने संगठन ९ल्च्ब्०, र करविरोधी संगठनहरु पर्छन् ।
विशेष चासोहरु भन्ने शब्दावलीसँग मैले कहिल्यै सहज अनुभव गर्न सकिन, किनकि यसले एक्सोन मोबिल ९भ्हयल mयदष्०ि र इँटा बिछ्याउनेहरु तथा औषधी उत्पादक र अपाङ्ग बच्चाका आमा–बुबालाई एउटै ठाउँमा ल्याउँछ । धेरै राजनीतिशास्त्रीहरु मसँग असहमत होलन् तर मेरो सोचमा पैसाद्वारा मात्र प्रभाव जमाउने बहुराष्ट्रिय कम्पनीका लबी समूहहरु र आफ्ना चासोहरुलाई अगाडि बढाउन एक ठाउँमा जम्मा हुने व्यक्तिहरु– चाहे कपडा कारखानाका कामदार हुन्, किसानहरु हुन् वा पूर्व लडाकुहरु, को समूहबीच फरक हुन्छ । अर्थात् आफ्नो आर्थिक शक्ति प्रयोग गरेर राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्नेहरु बीच र आप्mना प्रतिनिधिलाई आफ्ना आकांक्षा पूरा गराउन लगाउनका निम्ति धेरै भन्दा धेरै समर्थक जुटाउने समूहबीच फरक हुन्छ । पहिलो समूहले प्रजातन्त्रको पथ भ्रष्ट गर्ने काम गर्छन् भने दोस्रो थरी समूहले यसको सारतत्वको काम गरेका हुन्छन् । तथापि, यस्ता स्वार्थ समूहहरु ९क्ष्लतभचभकत नचयगउक० को राजनीतिमा पार्ने प्रभाव कम भने हुँदैन । सक्रिय सदस्यको संख्या कायम गरिराख्ने, डोनेशन ९मयलबतष्यल० आइराख्ने, र होहल्लाबीच आफ्नो स्वर सुनाउने, राजनीतिमा प्रभाव पार्ने समूहहरु सार्वजनिक चासोका विषयहरुलाई बढावा दिन बानी परेका छैनन् । उनीहरु सबभन्दा विचारशीला, सुयोग्य र बृहत् सोच भएको उम्मेदवारको खोजीमा छैनन् । त्यसको सट्टा उनीहरु साँघुरोवृत्तमा मात्र सीमित छन्– पेन्सनहरु वा कृषि अनुदानमात्र उनीहरुको चासोका विषय हुन्छन् । सोझै भन्नुपर्दा उनीहरु आफ्नो दुनो सोझ्याउन मात्र कसैलाई समर्थन गर्छन् ।
मेरो प्राइमरी चुनाव अभियानका बखत मैले यस्ता समूहहरुसँग भेट्ता लगभग पचासवटा प्रश्नावलीहरु भरेंहुँला । तिनीहरु कुनै पनि सूक्ष्म थिएनन् । तिनमा सामान्यतया दशदेखि बाह्रवटा प्रश्नहरु हुन्थे, यस्तो बान्कीका– “निर्वाचित भएमा, तपाईं स्क्रुज ल ९क्अचययनभ बिध० लाई खारेज गर्ने गम्भीर प्रतिज्ञा गर्नुहुन्छ ?”
समयको कारणले गर्दा मलाई वास्तवमै समर्थन गर्ने संस्थाले पठाएका प्रश्नावलीमात्र भरें, त्यसैले एउटा यस्तो प्रश्न भेटेथें जसमा एकछिन सोच्न बाध्य हुन्थें । म हाम्रा व्यापारसम्बन्धी कानुनमा श्रम र व