पुण्य प्रसाई दक्षिण एशियाको वामपन्थी राजनीति बाहिरबाट हेर्दा एउटै जस्तो देखिए पनि यसको यात्रा र परिणाम फरक–फरक दिशामा बगेका छन्। कुनै समय अजेय देखिएको पश्चिम बंगाल मा कम्युनिस्ट शक्ति पतनतिर गयो, लामो समयसम्म सन्तुलित मोडलको उदाहरण मानिएको केरलमा पनि सत्ता गुमाएको चर्चा र बहसले वामपन्थी आधार कमजोर भएको संकेत दिएको छ, र नेपालमा पनि शिखर छोएको वाम आन्दोलन क्रमशः जनविश्वास गुमाउँदै गएको अनुभूति हुन्छ। यी अनुभवहरूलाई सँगै राख्दा एउटा स्पष्ट निष्कर्ष निस्कन्छ, विचारधारा मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई समयअनुसार व्यवहारमा उतार्न नसके पतन अनिवार्य हुन्छ। पश्चिम बङ्गालको कथा आन्दोलनबाट सुरु भएर जडतामा टुंगिन्छ। मजदुर आन्दोलन, भूमिसुधार, र वर्ग संघर्षको आधारमा बनेको वामपन्थी शक्ति समयसँगै कठोर बन्दै गयो। उद्योगमा लगातार बन्द, ट्रेड युनियनको अत्यधिक हस्तक्षेप, र लगानीप्रति अविश्वासले आर्थिक गतिशीलता कमजोर बनायो। युवाहरूले अवसर नदेखेपछि राज्य छाड्न थाले, रोजगारी घट्दै गयो। लामो समय एउटै शक्ति सत्तामा रहँदा नेतृत्वमा आत्मसन्तुष्टि आयो, र जनतासँग दूरी बढ्यो। अन्ततः परिवर्तनको मागले पुरानो संरचना ढाल्यो।यो क्रम त्यत्तिमै रोकिएन। त्रिपुरामा पनि वामपन्थी किल्ला ढल्यो। यसले स्पष्ट देखायो कि यदि विचारले आफूलाई समयअनुसार बदल्न सकेन भने, उसको ऐतिहासिक योगदानले पनि भविष्य जोगाउन सक्दैन। नेपालको सन्दर्भ झन् गहिरो छ। सत्तरीको दशकदेखि सुरु भएको वामपन्थी उदय, सशस्त्र आन्दोलन हुँदै राज्यसत्तासम्म पुगेको यात्रा अत्यन्त शक्तिशाली थियो। जनताले परिवर्तनको सपना देखे र त्यो सपना पूरा हुने आशामा वामपन्थी शक्तिलाई सत्तामा पुर्‍याए तर सत्तामा पुगेपछि आन्दोलनको ऊर्जा शासनमा रूपान्तरण हुन सकेन। संस्थागत सुधारभन्दा सत्ताको भागबण्डा, विचारभन्दा अवसरको राजनीति, र आदर्शभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ हावी भयो। विकासका ठूला परियोजनाहरू अघि बढ्न सकेनन्, भ्रष्टाचार र गुटबन्दी बढ्दै गयो। जनताले देखेको सपना र भोगेको यथार्थबीच दूरी बढ्दै गयो, र यही दूरीले विश्वास क्षय गर्‍यो। केरललाई लामो समयसम्म अपवादका रूपमा प्रस्तुत गरिन्थ्यो। शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षामा केन्द्रित नीति, र आर्थिक सन्तुलनले त्यहाँको वामपन्थी शासनलाई टिकाउ बनाएको मानिन्थ्यो। तर अहिले त्यहाँ पनि सत्ता परिवर्तन भएको बहस र विश्लेषणले देखाउँछ कि कुनै पनि मोडल स्थायी हुँदैन। बेरोजगारी, आर्थिक दबाब, र दीर्घकालीन अपेक्षा पूरा गर्न नसक्दा जनताले विकल्प खोज्न थाल्छन्। यसको अर्थ केरलको मोडल असफल भयो भन्ने होइन, तर यो पनि स्थिर र अचल छैन भन्ने हो।यही बीचमा दक्षिण एशियामा नयाँ प्रकारको राजनीति उदाउँदैछ। तमिलनाडुमा फिल्म क्षेत्रका चर्चित अनुहार विजय थलापतिको राजनीतिक सक्रियताले पुरानो ढाँचालाई चुनौती दिएको छ। कलाकारबाट नेता बन्ने यो प्रवृत्ति केवल लोकप्रियताको खेल होइन, यो जनतामा बढ्दो असन्तोषको अभिव्यक्ति हो। परम्परागत दलहरूप्रति विश्वास घट्दै जाँदा जनताले नयाँ अनुहार खोजिरहेका छन्। नेपालमा पनि यस्तै संकेत देखिन्छ। काठमाडौंको मेयर हुँदै प्रधानमन्त्रीको रुपमा बालेन शाहको उदय, राष्ट्रिय राजनीतिमा रवि लामिछानेजस्ता पात्रहरूको प्रवेश, यी सबै एउटै प्रवृत्तिका संकेत हुन्, पुरानो संरचनाप्रति असन्तोष र नयाँ विकल्पको खोजी तर नयाँ शक्ति आउँदैमा मात्र परिवर्तन सुनिश्चित हुँदैन भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन।भारतमा Arvind Kejriwal को अनुभवले यही देखाउँछ। वैकल्पिक राजनीतिको रूपमा उदाएको शक्ति पनि समयसँगै दबाब, आरोप, र शक्तिशाली संरचनासँगको टकरावमा कमजोर हुन सक्छ। केही विश्लेषणले केजरीवालको राजनीतिक संकटलाई ठूला दलहरूको प्रतिस्पर्धात्मक रणनीतिसँग पनि जोडेर हेर्छन्। यसले के देखाउँछ भने नयाँ शक्तिलाई टिक्न केवल जनसमर्थन मात्र होइन, संस्थागत मजबुती पनि आवश्यक हुन्छ। दक्षिण एशियाका अन्य देशहरूमा पनि यही द्वन्द्व चलिरहेको छ। पाकिस्तानमा इमरान खानको उदय र त्यसपछि जेलसम्मको यात्रा नयाँ र पुरानो शक्तिबीचको संघर्षको उदाहरण हो। बंगलादेशमा युवाहरूको ठूलो जनसंख्या हुँदाहुँदै पनि राजनीति अझै परम्परागत दलहरूको नियन्त्रणमा छ। श्रीलंकामा जनआन्दोलन भयो, तर त्यसले नयाँ पुस्तालाई स्थायी रूपमा सत्तामा ल्याउन सकेन। भूटान मा तत्काल विद्रोहको सम्भावना कम देखिए पनि दीर्घकालमा परिवर्तनको बीउ रोपिइसकेको छ।यस समग्र परिदृश्यले एउटा गहिरो निष्कर्ष दिन्छ। वामपन्थीहरूको पतन केवल बाह्य आक्रमणले भएको होइन, आन्तरिक कमजोरीले पनि हो। समयसँगै नबदलिने प्रवृत्ति, आर्थिक यथार्थलाई बेवास्ता गर्ने नीति, र जनतासँग दूरी बढ्नु, यी सबै कारणले वामपन्थी शक्ति कमजोर भयो। अब प्रश्न भविष्यको हो। नयाँ शक्ति कसरी टिक्छ? यसको उत्तर स्पष्ट छ, सिर्जनात्मक शासन, पारदर्शिता, आर्थिक दृष्टि र जनतासँग निरन्तर संवाद। केवल विद्रोहले सत्ता लिन सकिन्छ तर राम्रो शासनले मात्र त्यो सत्ता जोगाउन सकिन्छ। दक्षिण एशिया अहिले संक्रमणको चरणमा छ। पुराना विचार र संरचना कमजोर हुँदैछन्, नयाँ पुस्ता आफ्नो ठाउँ खोज्दैछ। तर अन्ततः सफल त्यही हुनेछ, जसले केवल सत्ता परिवर्तन होइन, जीवनस्तर परिवर्तन गर्न सक्छ।